“Không nên nghĩ ODA là tiền cho không”

Posted: August 7, 2015 in Uncategorized
Tags:

Hải Lý (TBKTSG Online) – “Không nên nghĩ ODA là tiền cho không. Đó là tiền vay, cho dù vay ưu đãi cũng phải trả nợ. ODA cũng không phải không có rủi ro, nhất là rủi ro tỷ giá. Vừa qua đồng yen Nhật giảm giá. Nếu nó không giảm mà tăng so với đô la Mỹ, thử hỏi vốn ODA bằng đồng yen chúng ta xử lý thế nào”

� Xem thêm: 20 năm, Việt Nam vay 80 tỷ USD vốn tài trợ ODA.


Hội thảo ODA Quốc tế tại Đà Nẵng. Ảnh: Hải Lý

Ông Trần Du Lịch, Phó trưởng đoàn đại biểu Quốc hội TPHCM, nói như vậy bên lề hội thảo quốc tế “Đánh giá 20 năm huy động và sử dụng ODA của Việt Nam” diễn ra tại Đà Nẵng hôm nay 7-8-2015.

Hội thảo này có sự tham dự của nhiều định chế tài chính quốc tế do Ban Kinh tế Trung ương phối hợp với Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng và Ngân hàng Đầu tư và Phát triển BIDV tổ chức.

Theo ông Vương Đình Huệ, Trưởng Ban Kinh tế Trung ương, tính đến cuối năm 2014 tổng vốn ODA cam kết cho Việt Nam lên đến 89,5 tỉ đô la Mỹ, tổng vốn đã ký kết đạt 73,7 tỉ đô la Mỹ, bình quân 3,5 tỉ đô la Mỹ/năm. Vốn ODA và vốn vay ưu đãi đã giải ngân là gần 54 tỉ đô la Mỹ. Hiệu quả sử dụng vốn được các nhà tài trợ đánh giá tích cực.

Hiệu quả của nguồn vốn ODA đối với nền kinh tế là không thể phủ định, nhưng sử dụng vốn ODA đang là một thách thức. Đại diện Ngân hàng Thế giới WB cảnh báo vốn ODA sẽ tiếp tục giảm. Ngoài ra dòng vốn đầu tư đang dịch chuyển, các khoản vay kém ưu đãi của WB sẽ chiếm đa số (tuy là kém ưu đãi nhưng vẫn còn cạnh tranh hơn các nguồn vốn của Chính phủ huy động trong nước vì chi phí vay rẻ hơn so với huy động trong nước, thời gian vay dài, có khoản tới 35 năm).

“Chúng tôi kiến nghị, để sử dụng vốn ODA hiệu quả Việt Nam phải thiết kế các chương trình ODA phù hợp với mục tiêu chương trình phát triển kinh tế xã hội của Chính phủ. Các cơ quan có định hướng sử dụng ODA cụ thể. Cắt giảm thủ tục rườm rà, giảm thành lập các ban quản lý dự án mới” – đại diện WB nhấn mạnh – “Bên cạnh đó ODA cần được phân bổ vốn cho các ngành dịch vụ không có thu như y tế, giảm nghèo, các hoạt động tăng cường năng lực và thể chế cho các dự án đầu tư có đầu ra, mục tiêu rõ ràng”. WB cho biết sẽ đảm bảo các chương trình của mình phù hợp với ưu tiên của Chính phủ, xây dựng quan hệ đối tác chiến lược với các nhà tài trợ song phương để tổng nguồn vốn đầu tư mang tính cạnh tranh hơn nữa.

Phát biểu tại hội thảo, Phó Thủ tướng Vũ Văn Ninh cho biết năng lực hấp thụ ODA của quốc gia nói chung và của ngành, dự án nói riêng còn hạn chế, tỷ lệ giải ngân ODA còn thấp; qui trình thủ tục còn phức tạp; năng lực quản lý chương trình dự án chưa theo kịp trình độ quản lý ngày càng cao của quốc tế. “Chúng tôi sẽ thiết kế chương trình sát thực tế, tăng cường thanh tra, kiểm tra đề sử dụng ODA hiệu quả, chống thất thoát lãng phí. Đã đến lúc VN “tốt nghiệp ODA”. Các vị có thể gợi mở cho chúng tôi những giải pháp huy động nguồn lực của xã hội và quốc tế” – Phó Thủ tướng nói.

20 năm, Việt Nam vay 80 tỷ USD vốn tài trợ ODA

Vũ Trung (VNN) – 20 năm vay vốn ODA đã giúp Việt Nam đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, ổn định phát triển kinh tế xã hội. Tuy nhiên, thách thức đặt ra là vấn đề tham nhũng và tiêu cực trong việc sử dụng nguồn vốn tài trợ này.

Phó Thủ tướng Vũ Văn Ninh đánh giá như vậy tại Hội thảo “Hoạt động ODA tại Việt Nam – 20 năm nhìn lại”, do Ban Kinh tế Trung ương chủ trì tổ chức ngày 7/8 tại Đà Nẵng.

Phó Thủ tướng đánh giá cao kết quả đạt được từ nguồn vốn ODA mà các nhà tài trợ quốc tế trợ giúp cho Việt Nam 20 năm qua, với tổng số tiền khoảng 80 tỷ USD.

Đây là nguồn vốn bổ sung quan trọng phục vụ quá trình phát triển kinh tế xã hội, xóa đói giảm nghèo, phát triển nông nghiệp, nông thôn, xây dựng hạ tầng, đào tạo phát triển nguồn nhân lực,…


Việt Nam sẽ “tốt nghiệp ODA” vào năm 2018

Quan trọng hơn, theo Phó Thủ tướng, thông qua ODA đã khẳng định sự ủng hộ mạnh mẽ của cộng đồng quốc tế đối với công cuộc đổi mới và chính sách phát triển đúng đắn của Việt Nam, sự tin tưởng của các nhà tài trợ vào hiệu quả tiếp nhận và sử dụng vốn ODA của Việt Nam.

Tuy nhiên, nhìn nhận về một số hạn chế trong việc sử dụng nguồn vốn ODA, ông Vương Đình Huệ, Trưởng Ban Kinh tế TƯ, cho rằng, việc huy động và sử dụng các nguồn vốn ODA những năm qua bộc lộ một số hạn chế, mà nguyên nhân chủ yếu là do thiếu một định hướng tổng thể với tầm nhìn dài hạn làm cơ sở cho việc huy động và sử dụng một cách có hiệu quả hơn, nhất là sau khi Việt Nam “tốt nghiệp ODA” vào năm 2018 và những năm tiếp theo.

Trên thực tế, các nguồn vốn ODA ưu đãi thường kèm theo những điều kiện như chỉ định thầu, ưu tiên nhà thầu nước ngoài, yêu cầu mua máy móc, thiết bị, vật tư từ quốc gia tài trợ vốn ODA nên các dự án thiếu tính cạnh tranh. Vì vậy, chi phí đầu tư thực tế thường tăng hơn rất nhiều so với dự toán ban đầu.

Bên cạnh đó, nguồn vốn dễ tiếp cận và trách nhiệm của người đi vay không cao nên các dự án sử dụng vốn ODA có nguy cơ quản lý kém hiệu quả, nảy sinh nhiều bất cập.

Gọi tên đích danh những yếu kém trong sử dụng vốn ODA, Phó Thủ tướng Vũ Văn Ninh cũng nhấn mạnh, nguồn vốn ODA đang đối mặt với thách thức tham nhũng và tiêu cực.

Tuy nhiên, Chính phủ đã từng bước hoàn thiện thể chế, chính sách để hạn chế và loại trừ những thách thức đặt ra. Đồng thời, tăng cường thanh tra, kiểm tra để đảm bảo nguồn vốn ODA sử dụng đúng mục đích, đạt hiệu quả và chống thất thoát.

Tính đến tháng 12/2012 đã có 20 Hội nghị nhóm tư vấn các nhà tài trợ cho Việt Nam (Hội nghị CG thường niên) được tổ chức. Từ 2013, các quan hệ hợp tác của Việt Nam với các nhà tài trợ được nâng lên tầm đối tác thông qua Diễn đàn Đối tác Phát triển Việt Nam (chủ yếu từ các nước Nhật Bản, Nga, Trung Quốc, Hiệp hội Phát triển Quốc tế IDA, ADB, WB).

Nguồn vốn ODA tại Việt Nam được thực hiện dưới 3 hình thức, chủ yếu gồm ODA viện trợ không hoàn lại (chiếm khoảng 10-12%), ODA vay ưu đãi chiếm (80%) và ODA hỗn hợp (chiếm khoảng 8-10%).

Từ năm 1993 đến 2014, tổng giá trị vốn ODA cam kết cho Việt Nam đã lên đến 89,5 tỷ USD; tổng vốn đã ký kết đạt 73,68 tỷ USD, bình quân 3,5 tỷ USD/năm.

Vốn ODA và vốn vay ưu đãi giải ngân đạt 53,89 tỷ USD, chiếm trên 73,2% tổng vốn ODA đã ký kết.

[:-/] Vốn ODA: Tham nhũng, lãng phí và cái giá tiềm ẩn (viettimes.vn 23/5/2015) – Sau nhiều vụ bê bối liên quan tới tham nhũng trong các dự án sử dụng vốn ODA thời gian qua, tính hiệu quả của phương pháp huy động vốn này đang bị đặt dấu hỏi.


Sau năm năm thi công, tổng mức đầu tư dự án đường sắt đô thị Cát Linh – Hà Đông
được điều chỉnh tăng từ 552 triệu đô la Mỹ lên 891 triệu đô la Mỹ.

Việt Nam hiện là quốc gia nhận được nguồn vốn ODA tương đối nhiều so với các nước cùng nhóm thu nhập. Theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư, từ năm 1993-2014, các tổ chức quốc tế và chính phủ nước ngoài đã ký kết tài trợ khoảng 69,2 tỉ đô la Mỹ cho Việt Nam, bao gồm phần lớn là vốn vay ưu đãi (khoảng gần 90%) và một phần viện trợ không hoàn lại. Năm 2013, số vốn ODA được ký kết chiếm tới 4,1% tổng thu nhập quốc gia (GNI) của Việt Nam. Trung bình trong năm 2013, mỗi người dân Việt Nam nhận được 56,62 đô la Mỹ vốn ODA(1), cao hơn rất nhiều mức trung bình 13 đô la Mỹ của 22 quốc gia thuộc nhóm thu nhập trung bình thấp bao gồm cả Việt Nam(2).

Nguồn vốn ODA được ưa thích bởi nhiều nguyên nhân. Thứ nhất, nguồn vốn này có lãi suất ưu đãi, thời gian trả và ân hạn dài. Ví dụ như các khoản vay ODA từ ba nhà tài trợ lớn dành cho Việt Nam là Ngân hàng thế giới (WB), Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), và Chính phủ Nhật Bản thường có thời gian hoàn trả từ 30-40 năm và thời gian ân hạn từ 8-10 năm. Lãi suất của khoản vay khá thấp chỉ ở mức dưới 2%/năm. Ngoài ra, hàm lượng yếu tố không hoàn lại trong các khoản vay ODA thấp nhất là 25% tổng giá trị khoản vay, căn cứ theo Nghị định 38/2013 của Chính phủ.

Thứ hai, các nguồn vốn ODA thường khá dễ tiếp cận. Trong 20 năm qua, đã có tới hơn 50 nhà tài trợ là các chính phủ nước ngoài hay tổ chức quốc tế cấp, cho vay vốn ODA cho Việt Nam. Thực tế là hiện nay, số lượng vốn mà các nhà tài trợ cam kết cho vay còn cao hơn nhiều so với lượng vốn đã ký kết và giải ngân. Thậm chí, có một số dự án mà các nhà tài trợ khác nhau phải cạnh tranh để Việt Nam vay vốn ODA của họ.

Ví dụ điển hình như trường hợp Nhật Bản, Pháp, và Trung Quốc cùng tác động vào Việt Nam để cho vay thực hiện dự án phát triển hệ thống thu phí giao thông tự động. Nguyên nhân của việc này là do các nước trên đều muốn Việt Nam áp dụng hệ thống của nước mình vào trong dự án(3).

Thứ ba, quy trình, thủ tục và trách nhiệm của người đi vay vốn ODA nhẹ nhàng hơn nhiều so với các hình thức vay khác như phát hành trái phiếu chính phủ. Trong khi đó, khả năng vay được, thời hạn trả, lãi suất đều ưu thế hơn.

Tuy nhiên, chi phí của vốn vay ODA trên thực tế thường không rẻ như vậy. Các khoản vay ODA ưu đãi thường kèm theo những điều kiện như chỉ định thầu, ưu tiên nhà thầu nước ngoài, yêu cầu mua máy móc, thiết bị, vật liệu từ quốc gia tài trợ vốn ODA. Bằng các điều kiện này, các quốc gia tài trợ ODA đảm bảo được lợi nhuận cho các tập đoàn, tổng công ty của nước họ. Phần lợi ích dành cho các nhà thầu phụ Việt Nam chỉ chiếm phần nhỏ.

Ví dụ điển hình như dự án xây dựng cầu Nhật Tân (Hà Nội) được thực hiện bằng nguồn vốn vay của Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) theo hình thức vốn vay đặc biệt (STEP) và một phần vốn đối ứng của Chính phủ Việt Nam. Theo quy định của điều kiện vay vốn, nhà thầu xây chính trong gói thầu xây lắp phải là nhà thầu Nhật Bản. Hầu hết các dự án khác cũng có tình trạng tương tự, như dự án Đường vành đai 3 (Hà Nội) do nhà thầu Sumitomo (Nhật Bản) thực hiện. Dự án thành phố ven sông có nhà thầu chính là POSCO – Hàn Quốc. Dự án đường sắt đô thị Cát Linh – Hà Đông phải mua tàu và chọn nhà thầu chính Trung Quốc.

Thứ hai, do các dự án thiếu tính cạnh tranh nên chi phí đầu tư thực tế thường tăng hơn rất nhiều so với dự toán ban đầu. Ví dụ “Dự án Xây dựng tuyến đường sắt đô thị thí điểm thành phố Hà Nội, đoạn Nhổn – Ga Hà Nội” có dự toán là 783 triệu euro, trong đó vốn ODA là 653 triệu euro và vốn đối ứng từ ngân sách thành phố là 130 triệu euro. Song đến tháng 7-2014, dự án đã phải bổ sung 393 triệu euro, trong đó vay thêm 304,99 triệu euro vốn ODA.

Dự án “Đường sắt đô thị Cát Linh – Hà Đông sử dụng nguồn vốn ODA của Trung Quốc và vốn đối ứng của Chính phủ Việt Nam. Sau năm năm thi công thì tổng mức đầu tư được điều chỉnh tăng từ 552 triệu đô la Mỹ lên 891 triệu đô la Mỹ.

Rất khó để đánh giá chính xác những chi phí gia tăng này có thực sự cần thiết hay không nhưng trong nhiều trường hợp, có thể nói rằng việc phụ thuộc vào điều khoản ODA khiến cho chi phí gia tăng khó bị kiểm soát và cuối cùng chi phí xây dựng công trình trở nên đắt đỏ hơn so với các công trình tương tự sử dụng vốn vay phi ODA.

Thứ ba, do vốn dễ tiếp cận mà trách nhiệm của người đi vay không cao nên các dự án sử dụng vốn ODA có nguy cơ quản lý kém hiệu quả, nảy sinh tham nhũng, hối lộ giữa nhà thầu và bên đại diện dự án. Các hành vi tiêu cực này sẽ được hạch toán vào chi phí thực hiện khiến cho chi phí công trình bị đội lên rất cao. Nhưng do là vay nợ ODA nên cuối cùng gánh nặng nợ được chi trả bằng tiền thuế mà người dân đóng góp. Xã hội bị mất không một khoản thuế do không quản lý dự án hiệu quả và tham nhũng, hối lộ.

Các vụ hối lộ như ở dự án đường sắt của Nhật, dự án PMU 18 liên quan đến nguồn vốn WB… là những ví dụ minh họa chấn động cho hệ lụy này. Trong bối cảnh hiện nay, việc vay vốn ODA mà để thất thoát như trên không chỉ ảnh hưởng tới uy tín quốc gia mà còn làm trầm trọng thêm gánh nặng nợ công vốn đã đang ở mức báo động.

Cuối cùng, một chi phí khác của việc sử dụng vốn vay ODA nhưng ít được nhắc tới là nguy cơ lệ thuộc kinh tế vào nước ngoài. Theo một nghiên cứu độc lập, thì việc Nhật Bản cấp vốn ODA cho Việt Nam xây dựng hạ tầng giao thông sẽ tạo ra hiệu ứng ngoại giao gián tiếp là tăng sức ảnh hưởng và thế mạnh đàm phán của Nhật Bản tại Việt Nam(4). Tuy đây có thể là một điều không đáng lo ngại do Nhật Bản – Việt Nam có một mối quan hệ chiến lược dài hạn nhưng nếu Việt Nam trở thành con nợ lớn của một số quốc gia khác thì các quyết sách kinh tế sẽ có thể bị tác động bởi bên ngoài và tạo ra những chi phí cho nền kinh tế, đặc biệt khi xảy ra các bất ổn ngoại giao.

… Theo kinh nghiệm của Hàn Quốc, một nước được đánh giá là sử dụng ODA rất hiệu quả, và sau đó đã dừng nhận ODA vào năm 1990, và ngày nay trở thành nhà tài trợ song phương ODA lớn thứ hai của Việt Nam, thì song song với việc tận dụng ODA để phát triển hạ tầng xã hội, Chính phủ cần kiến tạo môi trường để huy động các nguồn lực tài chính khác phục vụ cho phát triển, nhằm tạo sự tự chủ tài chính, giảm lệ thuộc vào ODA. Có thể đạt được điều này bằng các cải cách thuế quan, môi trường kinh doanh nhằm thúc đẩy các nhà đầu tư nước ngoài và trong nước tích cực đầu tư, hợp tác cùng Chính phủ để xây dựng cơ sở giao thông hạ tầng.

Ngoài ra, theo khuyến nghị của JICA, Việt Nam còn chưa hiểu biết hết tầm quan trọng và cần phải tự cải thiện hơn nữa việc thống kê số liệu và chia sẻ thông tin trong các dự án xây dựng giao thông, cơ sở hạ tầng có dùng vốn ODA.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s