Luật sư bị đánh và những sự thật ‘xấu xí’

Posted: November 12, 2015 in Uncategorized
Tags:

Lê Nguyễn Duy Hậu (VNN) – Khi người thẩm phán tuyên án treo trái pháp luật cho người nhà cấp trên, ông biết mình đang làm sai pháp luật. Nhưng ông coi trọng hình ảnh của mình với cấp trên hơn là công lý.

� Xem thêm: ‘Án chấn động’ và quyền được biết.

“Mùa pháp luật” không trọn vẹn

Ngày 9/11 hàng năm được chọn là Ngày Pháp luật nước CHXHCN Việt Nam. Trước đó một tháng, giới luật sư cũng long trọng kỷ niệm ngày Luật sư Việt Nam 10/10. Tháng 9 có ngày 13/9 là Ngày Truyền thống của ngành Tòa án, đồng thời cũng là tháng thi đua để ngành chốt thành tích và số liệu báo cáo tòa án cấp trên làm cơ sở đánh giá đơn vị và thẩm phán. Nhiều người gọi ví von khoảng thời gian này là “mùa pháp luật” của Việt Nam.

Thế nhưng, “mùa pháp luật” năm nay dường như không được trọn vẹn, khi liên tiếp xảy ra những vụ việc đáng buồn liên quan đến ngành tư pháp. Một tuần trước Ngày Pháp luật, sự kiện hai luật sư Trần Thu Nam và Lê Văn Luân bị hành hung ở Chương Mỹ, Hà Nội khiến dư luận bức xúc. Hình ảnh người luật sư bê bết máu khi thi hành phận sự của mình lay động xã hội.

Dù rằng Công an thành phố Hà Nội đã tích cực vào cuộc để bước đầu tìm ra những kẻ gây án, nhưng dư luận vẫn có điều gì đó bất an về kết luận ban đầu. Có lẽ vì thời điểm xảy ra vụ việc nhạy cảm quá? Hay là vì địa điểm xảy ra vụ việc cũng nhạy cảm?

Trước đó một tháng, một phạm nhân bị bạn tù đánh chết trong trại tạm giam. Còn ở một huyện nọ, người thẩm phán bất lực tuyên bản án treo cho người thân của cấp trên, với lời thú nhận rằng ông tin bản án của mình sẽ bị hủy ở phiên phúc thẩm, viên công an huyện dùng nhục hình với một nữ công nhân nhưng chỉ bị giáng cấp. Những sự thật “xấu xí” đó khiến người ta không thể không đặt câu hỏi về con đường trở thành quốc gia pháp quyền của VN.

Ngày pháp luật, nhà nước pháp quyền, luật sư bị đánh, Đỗ Đăng Dư, Lê Văn Mạnh
Luật sư Lê Văn Luân và luật sư Trần Thu Nam

Pháp quyền không phải khẩu hiệu

Pháp quyền là gì thì ít ai định nghĩa được. Trong tác phẩm “Việt Nam yêu cầu ca”, chủ tịch Hồ Chí Minh đã xem pháp quyền là rường cột của mọi điều: “Bảy xin hiến pháp ban hành/Trăm điều phải có thần linh pháp quyền”. Tức là pháp quyền là mọi điều phải do pháp luật quy định. Hiến pháp 1992 và 2013 cũng tái khẳng định lại bản chất Nhà nước chúng ta là Nhà nước pháp quyền. Tuy vậy, xã hội càng phát triển thì người ta càng hiểu rằng “pháp quyền” không phải là một khẩu hiệu, càng không phải là một điều luật vô tri vô giác.

Nhiều người lầm tưởng rằng pháp quyền là do Nhà nước mang lại. Song, đây không phải là việc của riêng Nhà nước. Pháp quyền là một cảm giác, một giá trị mà xã hội phải theo đuổi. Khi một người xả rác nơi công cộng, chúng ta hay nói về vấn đề văn minh. Ít ai nhìn nó theo lăng kính pháp luật để hiểu rằng đó là hành vi vi phạm pháp luật, tức không coi trọng pháp quyền.

Một xã hội mà khi bị vướng vào vòng pháp luật, việc đầu tiên nhiều người nghĩ đến là “chạy án”, hay khi bị CSGT bắt, lại nghĩ ngay đến việc hối lộ để cho qua, thì chắc chắn còn những bất ổn.

Nguy hiểm hơn cả vẫn là sự không tôn trọng pháp quyền đến từ phía cơ quan Nhà nước. Nhìn nhận một cách công bằng, trong cái rừng luật mà chúng ta có, vẫn có những cây rất tươi tốt, rất tiến bộ, rất sáng ngời. Vậy tại sao bất công vẫn xảy ra?

Bất công xảy ra khi người ta dùng pháp luật để bao che cho nhau, cho những cái sai trong khi lại nghiêm khắc với dân thường. Khi đó, pháp luật trở thành công cụ để làm điều bất công chứ không phải để kiến tạo công lý, xây dựng pháp quyền.

Khi người thẩm phán tuyên án treo trái pháp luật cho người nhà cấp trên, ông biết mình đang làm sai pháp luật. Nhưng ông coi trọng hình ảnh của mình với cấp trên hơn là công lý. Khi viên công an dùng nhục hình, ông coi trọng thành tích phá án hơn là quyền con người. Và khi vị chủ tịch xã bổ nhiệm bà con vào bộ máy của xã mà không qua quy trình, tức là ông đặt cái quyền lực của mình ở địa phương lên trên tất cả những giá trị pháp quyền.

Có người nói, làm luật sư ở Việt Nam rất khó, vì dường như cả dân lẫn quan vẫn chưa thực sự coi trọng pháp luật và không ít khi xem luật sư như “cầu nối phi pháp” để được việc mình.

Sự cố chấp với công lý

Vậy thì chúng ta đang tôn vinh cái gì trong “mùa pháp luật”? Có lẽ điều duy nhất nên tôn vinh chính là niềm hy vọng không ngừng vào một giấc mơ pháp quyền. Vẫn còn đó những vị luật sư, thẩm phán, những nhà hoạt động vô danh và thầm lặng vì một xã hội thượng tôn pháp luật. Xã hội pháp quyền sẽ được xây dựng từ những con người dám dấn thân ấy.

Một câu chuyện đẹp trong “mùa pháp luật” là nỗ lực của rất nhiều luật sư để “giải cứu” tử tù Lê Văn Mạnh. Những người làm điều đó không đòi hỏi một sự vinh danh hay một đền đáp vật chất nào, mà chỉ để ngăn ngừa nguy cơ xã hội phải chứng kiến một bản án oan không gì cứu vãn được.

Còn gì đẹp hơn là hình ảnh người luật sư nỗ lực hết sức bào chữa cho thân chủ giữa một đám đông cuồng loạn đòi giết, đòi bắt. Còn gì cao quý hơn hình ảnh vị thẩm phán bất chấp áp lực từ bên ngoài để tuyên một bản án vì công lý. Đó chính là những hình ảnh chúng ta phải tôn vinh.

Ngày Pháp luật Việt Nam không phải là ngày để tuyên truyền pháp luật, vì pháp luật phải mang bộ mặt con người. Chúng ta không thiếu những người tốt trong ngành tư pháp, nhưng lại quá thiếu những câu chuyện về sự “cố chấp” với công lý của họ. Vì còn ai có thể hiện thực hóa giấc mơ pháp quyền nếu không phải là những con người cố chấp ấy?

Tối 9/11, tại Hà Nội, Bộ Tư pháp đã tổ chức lễ hưởng ứng ngày pháp luật Việt Nam với chủ đề “Thực hiện Hiến pháp và pháp luật góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; bảo vệ quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân” và tổng kết cuộc thi viết “Tìm hiểu Hiến pháp nước Cộng hòa XHCN Việt Nam”.

Dự và phát biểu tại buổi lễ, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng nhấn mạnh: hiện tượng “đói pháp luật”,“nhờn luật”, “coi thường pháp luật”… vẫn còn khá phổ biến. Đây là nghịch lý, là sự cản trở khi việc tìm hiểu và sử dụng đúng pháp luật, thượng tôn pháp luật, sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật đã trở thành nhu cầu tất yếu, bắt buộc và thiết thân trong đời sống xã hội và đối với mỗi người.

‘Án chấn động’ và quyền được biết

Bùi Tiến Đạt (VNN) – Việt Nam đã bắt đầu xuất hiện những tranh cãi về việc có được ghi hình các phiên tòa công khai. Cuộc tranh luận này rất có ý nghĩa trong công cuộc cải cách tư pháp hiện nay.

Lâu nay, những vụ án mà dư luận chú ý đặc biệt thường được xét xử lưu động. Chẳng hạn, có thông tin vụ thảm sát 6 người ở Bình Phước sẽ được xét xử lưu động. Còn ngay gần đây là vụ án giết 4 người ở Yên Bái.

Mặc dù không phủ nhận hiệu quả giáo dục, song chúng ta đang ngày càng nhận thức được tính phi nhân bản của dạng “pháp đình đấu tố này”. Thiết nghĩ, chúng ta hoàn toàn có thể bãi bỏ chế độ xét xử lưu động mà vẫn đạt được mục tiêu giáo dục pháp luật bằng phương thức tường thuật trực tiếp các vụ án điểm qua truyền hình và internet.

Nhiều tranh cãi

Trên thế giới, cuộc tranh luận xung quanh ghi hình phiên tòa đã diễn ra từ khá lâu và vẫn còn chưa ngã ngũ. Tại sao lại như vậy?

Trước hết, cần khẳng định, ghi hình phiên tòa không phải là yếu tố bắt buộc của một phiên xét xử công bằng. Quyền xét xử công bằng (right to a fair trial) theo luật quốc tế bao gồm một phiên tòa công khai (public hearing), nhưng một phiên tòa công khai không đòi hỏi phiên xử phải được chụp ảnh, quay phim và đưa lên các phương tiện thông tin đại chúng. Phiên tòa công khai chủ yếu đáp ứng quyền của người dân và báo chí được tới tòa án, chứng kiến phiên xét xử.

Cả hai bên ủng hộ và phản đối cho phép ghi hình đều có những lý lẽ rất mạnh mẽ.

Những người ủng hộ cho rằng biện pháp này không những giúp người dân giám sát công quyền, mà còn nâng cao hiểu biết, ý thức pháp luật và phòng ngừa vi phạm pháp luật. Người dân có quyền và có nhu cầu chứng kiến công lý được thực thi ra sao. Tuy nhiên, trên thực tế phần lớn chưa có cơ hội theo dõi một phiên tòa thực sự, mặc dù theo pháp luật chốn công đường mở cửa đón chào tất cả. Do đó, nhiều người sẽ muốn xem các phiên tòa tại nhà qua truyền hình hay internet.

Thật vậy, những người thực thi pháp luật phải hành xử có trách nhiệm và đúng pháp luật trước sự giám sát của công dân thông qua camera. Các phiên tòa truyền hình cũng là sự chuyển tải những giá trị về công lý một cách tự nhiên.

Những người ủng hộ còn viện dẫn các nghiên cứu chỉ ra rằng, việc phát hình này không ảnh hưởng tới việc xét xử nhiều hơn sự tham gia của công chúng trực tiếp tại tòa.

thảm sát Bình Phước, xét xử lưu động, ghi hình phiên tòa, cải cách tư pháp, dân chủ, internet, Tòa tuyên án, TAND
Cảnh sát bảo vệ hiện trường vụ thảm sát tại Bình Phước. Ảnh: Phước Hiệp/ Thanh Niên

Mặt khác, những ý kiến phản đối cũng có sức nặng không kém.

Thứ nhất, nhiều người cho rằng tòa án không phải là nơi trình diễn phục vụ cho dân chúng giải trí. Ai quan tâm thì hãy trực tiếp đến tòa. Tòa án phải đảm bảo tính uy nghiêm của nó.

Thứ hai, ghi hình phiên tòa gây phiền nhiễu, thậm chí gây nguy hiểm cho các bên tiến hành tố tụng (thẩm phán, nhân viên tòa án, công tố viên…) và những người tham gia tố tụng (luật sư, bị cáo, nguyên đơn, bị đơn, người làm chứng…) và nói chung làm mất thời gian của tòa án.

Thứ ba, phiên tòa nếu được truyền hình sẽ có thể bị lợi dụng vì mục đích cá nhân thay vì công lý. Luật sư có thể chú trọng vào tiếp thị bản thân hơn là bảo vệ thân chủ. Thẩm phán cũng có thể lợi dụng công việc để truyền một thông điệp mang tính chính trị hay tôn giáo nào đó.

Xu thế trên thế giới

Xu thế chung trên thế giới cho phép ghi hình phiên tòa ở mức độ nhất định, tức mang tính dung hòa hai phe nêu trên. Một số nước hiện nay như vùng England-Wales thuộc Vương quốc Anh vẫn còn cấm tuyệt đối việc ghi hình phiên tòa. Vi phạm quy định này bị coi là chống lệnh tòa.

Trong khi đó, nhiều nước như Mỹ, Nauy, Nam Phi, cho phép làm điều này tương đối rộng rãi. Gần đây, một vụ án nổi tiếng như Anders Behring Breivik bị cáo buộc đánh bom và thảm sát ở Nauy hay vận động viên Nam Phi Oscar Pistorius bị cáo buộc giết người đã được được truyền hình trực tiếp.

Như vậy, nhiều nước đồng ý nguyên tắc chung là phiên tòa có thể được ghi âm, chụp ảnh, quay phim theo những hạn chế chính đáng nhằm bảo vệ lợi ích công cộng nói chung hoặc quyền của các bên liên quan. Một số ví dụ về hạn chế chính đáng như: việc ghi hình phải được sự cho phép của tòa án; không được ghi hình nhân chứng nếu không có sự đồng ý của họ; chỉ được ghi hình phiên tòa ở một khung cảnh chung mà không được ghi hình cận cảnh vào một người…

Việt Nam cần chương trình “tòa tuyên án” thật

Việt Nam đã bắt đầu xuất hiện những tranh cãi về việc báo chí có được ghi hình các phiên tòa công khai hay không. Cuộc tranh luận này rất có ý nghĩa trong công cuộc cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay. Chúng ta đang theo đuổi những giá trị toàn cầu về nhà nước pháp quyền, sự minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính quyền. Chúng ta cũng đang xây dựng một xã hội dân chủ trong đó người dân được giáo dục mình có quyền làm gì và được biết nhà nước đang làm gì.

Theo xu thế đó, quá trình thi hành công lý cần được truyền tải nhiều hơn tới người dân thông qua các phương tiện truyền thông. Trong thời đại kỹ thuật số hiện nay, việc này dễ dàng và chi phí thấp hơn bao giờ hết. Người dân đang trông đợi những chương trình “tòa tuyên án” không chỉ là truyền hình đóng vai như trước đây mà là những phiên tòa thực sự.

Việc gắn camera tại phòng xử án không phải là quá xa lạ khi TAND tỉnh Khánh Hòa đã áp dụng từ 2008. Các luật sư nói chung ủng hộ ghi âm, ghi hình phiên tòa nhằm đảm bảo tính minh bạch và cũng là căn cứ để các bên khiếu nại.

Dưới một góc nhìn khác, các thẩm phán và kiểm sát viên cho rằng chủ tọa phiên tòa trong một vụ án cụ thể có quyền quyết định về việc cho phép ghi hình hay không. Cả hai quan điểm này đều hợp lý. Vấn đề là chúng ta cần quy định rõ điều này bằng văn bản pháp luật (chẳng hạn bằng quy chế về nội quy phiên tòa).

Bùi Tiến Đạt Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s