Ngân sách không đủ tiêu, Chính phủ vay nợ khắp nơi

Posted: March 22, 2016 in Uncategorized
Tags:

Hà Duy (VNN) – Đang có hiện tượng “vung tay quá trán” trong chi tiêu nên mới đầu năm, để đảm bảo ngân sách nhà nước, Chính phủ đã phải tính chuyện đi vay cả trong ngoài nước 116 nghìn tỷ đồng để chi tiêu. Rất có thể, thuế nội địa sẽ tăng để bù đắp cho khoản vay này.

� Xem thêm: Rủi ro của nợ công.


Kết thúc năm 2015, nợ công cuối năm 2015
ở mức 62,2% GDP, sát trần QH cho phép (ảnh minh họa)

Đầu năm đã “cắp rổ” đi vay

Nhận định bổ sung về tình hình kinh tế năm 2015 và định hướng 2016, trong một báo cáo gửi mới nhất gửi đến các đại biểu Quốc hội, Chính phủ không giấu diếm nỗi lo về thu chi ngân sách.

Báo cáo của Chính phủ thừa nhận: “Tổng thu ngân sách nhà nước không đủ bảo đảm nguồn chi thường xuyên và trả nợ. Toàn bộ chi đầu tư đều phải dựa vào nguồn vay nợ của Chính phủ. Nợ công tăng, áp lực trả nợ lớn”.

Năm 2015, bất chấp giá dầu thô giảm mạnh (từ 100 USD xuống 56,2 USD/thùng), thu ngân sách nhà nước cả năm vẫn cán đích ngoạn mục khi vượt chỉ tiêu tới gần 86 nghìn tỷ đồng so với kế hoạch. Thu nhiều, nhưng chi lại không ngừng tăng lên. Tổng chi ngân sách nhà nước lên tới hơn 1,2 triệu tỷ đồng đã khiến bội chi ngân sách nhà nước năm 2015 lên tới 256 nghìn tỷ đồng, tương đương 6,1% GDP, cao hơn mức đã báo cáo Quốc hội.

Tình hình này không có dấu hiệu đổi chiều trong hai tháng đầu năm nay, khi chi vẫn nhiều hơn thu 25 nghìn tỷ đồng.

Bởi thế, ngay từ đầu năm, Bộ Tài chính đã phải tính đến việc tính chuyện đi vay khắp nơi hàng trăm nghìn tỷ.

Cụ thể, Bộ này lên kế hoạch quý I/2016 phải vay thêm 25.000-30.000 tỷ từ Bảo hiểm xã hội Việt Nam; vay khoảng 10.000 tỷ đồng vốn ngoài nước; phát hành khoảng 76.000-81.000 tỷ đồng trái phiếu chính phủ.

Như vậy, tổng số tiền vay mượn trong quý I lên tới 116 nghìn tỷ đồng, mục đích chính là để “trang trải nợ nần”, đầu tư phát triển, chẳng hạn khoảng 50,8 nghìn tỷ đồng sẽ để bù đắp bội chi năm 2016; đảo nợ năm 2016 khoảng 23,2 nghìn tỷ đồng,…

Báo cáo của Chính phủ cũng cho thấy, kết thúc năm 2015, nợ công cuối năm 2015 ở mức 62,2% GDP, đang tiến sát trần Quốc hội cho phép là 65% GDP, nợ Chính phủ là 50,3% GDP, nợ nước ngoài là 43,1% GDP.

Thẩm tra tình hình thu chi ngân sách 2015, Ủy ban Tài chính ngân sách của Quốc hội cho rằng: Các chỉ số tổng dư nợ công, dư nợ nước ngoài của quốc gia vẫn trong giới hạn cho phép, song dư nợ Chính phủ đã vượt trần là 50,3% GDP và có nhiều dấu hiệu khó khăn trong vấn đề nợ công cần được Chính phủ phân tích và làm rõ để có biện pháp tăng cường quản lý.

Thẩm tra báo cáo của Chính phủ, Ủy ban Kinh tế của Quốc hội chỉ đánh giá: Cơ cấu thu, chi ngân sách chưa phù hợp, chi thường xuyên tăng nhanh; bội chi ngân sách còn cao, chưa đạt mục tiêu giảm xuống còn 4,5% GDP, nợ công tăng nhanh, áp lực trả nợ lớn.

Còn Ủy ban Tài chính ngân sách của Quốc hội đánh giá chi ngân sách còn tình trạng bố trí kinh phí dàn trải, sử dụng lãng phí, thiếu hiệu quả, sai quy định,… Cơ quan này đề nghị Chính phủ chỉ đạo làm rõ trách nhiệm, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm, đảm bảo kỷ luật, kỷ cương tài chính.

Ủy ban Tài chính ngân sách đề nghị Chính phủ theo dõi sát để điều hành “chính sách tài khóa thận trọng, bảo đảm tính chủ động, an toàn”.

“Vung tay quá trán”

Trả lời PV.VietNamNet, chuyên gia kinh tế – TS. Bùi Trinh cho rằng, cần thắt chặt chi tiêu ngân sách, cái gì cần chi tiêu thì phải xem xét tính hiệu quả của nó một cách thực chất nhất.

“Vì nếu thâm hụt ngân sách, Nhà nước sẽ nghĩ ra mọi cách để tận thu, có thể dẫn đến suy kiệt doanh nghiệp, bào mòn sức chịu đựng người dân, từ đó làm suy yếu nền kinh tế. Hiện nay, chính sách tận thu của Nhà nước khiến doanh nghiệp đã yếu càng yếu hơn”, TS Bùi Trinh nhấn mạnh.

ngân sách, ngân sách nhà nước, chi tiêu, vay nợ, thu không đủ chi, thu chi ngân sách, Chính phủ
Tỷ lệ chi thường xuyên đã lên đến 80% tổng chi ngân sách (ảnh minh họa)

Vị chuyên gia này cũng thấy khó hiểu khi hàng năm, cơ quan thuế thường đặt mục tiêu năm sau thu thuế tăng so với năm trước 10-15% bất chấp tình hình doanh nghiệp có khó khăn thế nào.

“Tổng giá trị gia tăng (GDP) của cả nền kinh tế chỉ tăng từ 6-7% đã được xem là điểm sáng mà tại sao cơ quan thuế lại đưa ra mục tiêu chót vót như vậy?” – TS Bùi Trinh thấy khó hiểu.

Năm 2016, Chính phủ đặt ra mục tiêu thu ngân sách khoảng hơn 1 triệu tỷ đồng, tăng 11% so với dự toán và 14% ước thực hiện của năm 2015. Đây là lần đầu tiên thu ngân sách của Việt Nam đặt ra kế hoạch vượt con số 1 triệu tỉ đồng, tương đương 20% GDP dự báo của năm 2016.

Đây là thách thức không nhỏ. Bởi theo ông Nguyễn Minh Đức, Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), hiện thu từ dầu thô, xuất nhập khẩu đều giảm, còn thuế GTGT không thể tăng thêm được nữa. Nhà nước sẽ xoay sang các loại thuế nội địa khác.

“Việc chuyển chính sách thuế từ thu thuế xuất nhập khẩu sang thuế nội địa đang là hướng đi. Trước đây, Nhà nước ít thu thuế nội địa mà phụ thuộc chủ yếu vào 3 nguồn chính là dầu thô, thuế xuất nhập khẩu và thuế GTGT”, ông Nguyễn Minh Đức chia sẻ.

Theo TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn, Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright, đang có hiện tượng “vung tay quá trán” trong chi tiêu ngân sách ở Việt Nam. Tình trạng này thể hiện rõ nét ở cấp ngân sách địa phương – nơi được phân cấp một nửa ngân sách quốc gia – nhưng tính kỷ cương, kỷ luật tài khóa hết sức lỏng lẻo và có nhiều bất cập.

Xét theo cơ cấu chi tiêu, tỷ lệ chi thường xuyên đã lên đến 80% tổng chi ngân sách, phần còn lại chưa tới 20% dành cho đầu tư phát triển, chưa kể chi trả nợ. “Một cấu trúc ngân sách thiên về “tiêu dùng” hơn “đầu tư” như vậy là hết sức rủi ro” – TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn cảnh báo.

Rủi ro của nợ công

N.Trần Tâm thực hiện (TNO) – Trả lời Thanh Niên, TS Đỗ Thiên Anh Tuấn (ảnh), giảng viên Chương trình giảng dạy kinh tế Fulbright, đã có những phân tích về vấn đề này.

Ngân sách 2.000 tỉ đồng, nợ đọng gần 4.000 tỉ đồng

jpgNợ công VN tăng quá nhanh trong 5 năm qua, trung bình khoảng 20%/năm, đạt mức 2,8 triệu tỉ đồng năm 2015, tương đương 115 tỉ USD. Ông dự báo nợ công giai đoạn 2016 – 2020 sẽ như thế nào?

Chắc chắn sẽ tăng hơn 20% trong giai đoạn tới. Nợ công tăng nhanh có nhiều nguyên nhân, trong đó có cân đối thu chi của VN không đảm bảo. Chúng ta có thể thấy nguồn thu bấp bênh, không bền vững trong cân đối ngân sách. Thu dầu thô từ chỗ chiếm tới 30% giảm còn 20% ngân sách, nay chỉ 6%. Thu từ thuế xuất nhập khẩu thì theo cam kết tự do thương mại không còn dồi dào như trước. VN chủ yếu dựa vào nguồn thu nội địa mà nền kinh tế vẫn yếu như thế này lấy đâu ra tiền, thu càng nhiều DN càng chết. Trong khi đó, nhu cầu vốn của ta quá lớn, nhưng lại không xuất phát từ nhu cầu thật sự đáng cần. Nhà nước ôm đồm quá nhiều thứ nên phải cần nguồn tiền để tài trợ. Chẳng hạn, ở quê tôi, con đường nông thôn đất đỏ dân muốn tự bỏ tiền ra làm bê tông, nhưng xin chính quyền thì bị bác, bảo đường này tỉnh quản lý, ngân sách tỉnh rót nên dân phải đợi, kiên nhẫn chờ ngân sách. Nhìn con đường nhỏ nhưng là vấn đề lớn, điểm chung của nhiều dự án sử dụng vốn ngân sách khác. Thành ra có tình trạng dự án nào cũng muốn đưa vào danh mục đầu tư công để xin ngân sách. Đấy là lập ngân sách đầu tư dựa trên nhu cầu. Còn các nước lập ngân sách dựa trên hiệu quả. Nên tôi không hề thấy triển vọng gì về cắt giảm thâm hụt ngân sách như lộ trình Chính phủ đưa ra cả.

Nghĩa là mấu chốt vấn đề nợ công hiện nay là kỷ luật ngân sách?

Đúng thế, kỷ luật ngân sách cực kỳ lỏng lẻo, dễ dãi. Năm ngoái, Chính phủ cũng đã ban hành Chỉ thị 07 về tăng cường các biện pháp xử lý nợ đọng xây dựng cơ bản nguồn vốn đầu tư công. Thực tế, nhiều địa phương nợ đọng xây dựng cơ bản chồng chất. Tôi đi làm đề án tái cơ cấu ở một tỉnh miền núi phía bắc, giám đốc sở xây dựng than nợ đọng xây dựng của tỉnh là 3.800 tỉ đồng trong khi nguồn thu ngân sách của tỉnh cả năm chưa tới 2.000 tỉ đồng. Nghĩa là anh nhịn ăn nhịn uống 2 năm mới trả xong hết nợ đọng xây dựng cơ bản. Thế nên suốt ngày lãnh đạo địa phương tới trung ương xin ngân sách trung ương rót về chi trả. Điều đó cho thấy tính kỷ cương kỷ luật trong việc sử dụng ngân sách kém.

Trả nợ sắp vượt ngưỡng cho phép

Theo Bộ Tài chính, nghĩa vụ trả nợ trực tiếp của Chính phủ so với thu ngân sách (bao gồm cả trả nợ gốc và lãi) sẽ vượt ngưỡng cho phép 25% trong năm 2019 (25,9%). Nếu tính cả vay đảo nợ, nghĩa vụ trả nợ trực tiếp của Chính phủ so với thu ngân sách nhà nước vượt ngưỡng cho phép trong các năm tới, cao nhất vào năm 2019 (29,4%). Trong khi đó, liên quan đến con số nợ công VN cao nhất năm 2016 dự báo chiếm 64,5% GDP, ông Tuấn cho rằng nếu tính hết thảy các khoản nợ như nợ đọng xây dựng cơ bản, nợ của doanh nghiệp nhà nước không được bảo lãnh nhưng tiềm ẩn phát sinh nghĩa vụ bảo lãnh… chắc chắn trên 100% GDP.

Tín hiệu nguy hiểm

Ông có thể phân tích những rủi ro nợ công của VN?

Nợ của VN hết sức bấp bênh, nhất là nợ ngắn hạn nhiều. Thời gian qua phát hành trái phiếu kỳ hạn ngắn (3 – 5 năm), đặt ra rủi ro thanh khoản, nghĩa là tiền chưa xài kịp đã đến hạn phải trả. Điều đó cho thấy, năng lực quản lý nợ công của ta kém quá, khi không phối hợp được giữa việc huy động nguồn lực và phân bổ vốn. Kỳ hạn ngắn, thanh khoản nợ sẽ cao. Dẫn tới hệ quả đảo nợ cực kỳ nguy hiểm vì làm tăng quy mô nợ. Đảo nợ phát đi một tín hiệu nguy hiểm về mặt khả năng chi trả. Nó thể hiện rằng anh đang gặp khốn khó tài chính chứ không đơn thuần vay mới trả cũ.

Rủi ro của nợ công không chỉ ở quy mô nợ mà còn là xu hướng của nó. Với tốc độ tăng khoảng 20%/năm, nợ công VN rõ ràng rất nghiêm trọng. Tăng trưởng kinh tế VN sau khi cộng lạm phát chưa tới 8% GDP. Ngoài ra, nguyên lý để đánh giá tính bền vững của nợ công là nợ 1 đồng hôm nay phải kiếm nhiều hơn 1 đồng để trả nợ trong tương lai. Nguồn trả nợ phải lấy từ thặng dư ngân sách. Phải có tích lũy, tiết kiệm mới có thu nhập thặng dư để trả nợ. Nhưng 30 năm đổi mới có năm nào chúng ta thặng dư ngân sách không? Hầu như không. Chưa kể, các rủi ro khác bao gồm nợ đang nằm phân tán khắp nơi, từ trung ương, địa phương, doanh nghiệp nhà nước, bộ ngành; chi phí vay nợ ngày càng cao…

Theo ông, đâu là những giải pháp để khắc phục tình trạng “vung tay quá trán”, thiếu kỷ cương trong sử dụng ngân sách?

Những giải pháp căn cơ đòi hỏi Chính phủ phải lắng nghe một cách thật sự. Đó là phải cải cách thể chế, cụ thể là phải có đối trọng về giám sát. Bên cạnh đó, phải có cơ chế giải trình trách nhiệm. Phải giải trình ra bên ngoài chứ không phải giải trình cho cấp trên của mình. Hiện nay có điều phi lý là giải trình nội bộ sau đó nội bộ phát ra bên ngoài, vậy thì còn gì là minh bạch. Đồng thời phải có thiết chế để đảm bảo tiếng nói của người dân, tăng sự phản biện để giảm động cơ trục lợi. Đây cũng là khâu giám sát quan trọng. Ngoài ra, các giải pháp trước mắt là phải siết lại kỷ cương, kỷ luật tài khóa, bằng cách quy trách nhiệm cá nhân cho người đứng đầu. Không có chuyện quy cho tập thể. Tập thể là huề. Có cơ chế hồi tố trách nhiệm đối với người về hưu chứ không phải tạo ra “hiệu ứng tuổi 59” hay “hạ cánh mềm”…

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s