An toàn thực phẩm – cận cảnh từ vụ cá chết

Posted: May 6, 2016 in Uncategorized
Tags:

Gia Minh (TBKTSG) – Ở TPHCM muốn tìm mua bất kỳ loại hóa chất nào, kể cả những loại độc hại, người ta thường tìm đến chợ Kim Biên ở quận 5. Việc quản lý hoạt động kinh doanh các loại hóa chất ở đây được phân chia cho nhiều ngành như y tế, nông nghiệp và phát triển nông thôn…

� Xem thêm: Lỗ hổng gây ô nhiễm môi trường + Việt Nam cố gắng chứng minh ‘cá sạch’ trên thị trường.


Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật luôn là
nỗi ám ảnh đối với người tiêu dùng. Ảnh: Minh Khuê

Từ mô hình quản lý này chúng ta có thể giải thích cho thực trạng thị trường cả nước đầy rẫy những sản phẩm chăn nuôi có dư lượng hóa chất, thủy sản có dư lượng kháng sinh, trái cây biến dạng vì lạm dụng chất bảo quản, cũng như giải thích việc tại sao người ta có thể mua các loại hóa chất độc hại như đi chợ mua một bó rau.

Thực trạng này không chỉ gây ra thiệt hại về kinh tế mà còn tác động đến sức khỏe, thậm chí đe dọa sinh mạng người dân và đáng lo nhất là mất lòng tin trong xã hội về các biện pháp đảm bảo an toàn thực phẩm của Nhà nước.

Mới đây, Chính phủ phát động “Tháng hành động vì an toàn thực phẩm” (từ 15-4 đến 15-5-2016) nhằm (1) giải quyết nỗi bức xúc hiện nay của người dân về tình trạng chất cấm trong chăn nuôi, tạo niềm tin cho người tiêu dùng thực phẩm nông sản, thủy sản, đồng thời nâng cao nhận thức của các tổ chức, cá nhân trong việc sản xuất, kinh doanh, tiêu dùng rau thịt an toàn; (2) tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra an toàn thực phẩm, đặc biệt là ở các chợ đầu mối; (3) giảm thiểu ngộ độc thực phẩm.

Việc công bố kết quả phân tích nguyên nhân thủy hải sản chết, không chỉ cho người dân trong nước mà cho cả nước ngoài, đặc biệt là các thị trường xuất khẩu thủy hải sản của chúng ta.

Có sự trùng hợp nào với đại họa cá chết hàng loạt trên diện rộng từ Hà Tĩnh đến Thừa Thiên – Huế trong cả tháng qua hay không mà sáng 27-4-2016, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc, trong phát biểu khai mạc hội nghị về an toàn thực phẩm với sự tham gia của 63 địa phương và các thành viên Chính phủ đã nhấn mạnh rằng để bảo đảm an toàn thực phẩm đòi hỏi phải có sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị.

Ông nhấn mạnh các cơ quan chức năng như công an, thanh tra, quản lý thị trường phải kiểm tra mạnh mẽ hơn, từ xử lý hành chính đến hình sự, để răn đe các cá nhân, tổ chức vi phạm về an toàn thực phẩm, bảo vệ quyền lợi và sức khỏe của người dân. Ông yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận trong quản lý, nêu rõ những bất cập, đề ra những giải pháp cụ thể, lựa chọn các loại thực phẩm cụ thể, nhất là thực phẩm tươi sống gắn bó thường nhật với đời sống người dân (để tiến hành kiểm tra, xử lý).

Yêu cầu này mang một ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh hiện nay, khi cũng chính Thủ tướng Chính phủ vừa có công điện nghiêm cấm sử dụng, kinh doanh thủy hải sản chết bất thường tại các tỉnh ven biển từ Hà Tĩnh đến Thừa Thiên – Huế nhằm đảm bảo vệ sinh môi trường, an toàn thực phẩm và bảo vệ sức khỏe người dân. Công điện nhấn mạnh đến trách nhiệm của Bộ Y tế hướng dẫn các tỉnh chỉ đạo các cơ quan chức năng, chuyên ngành thực hiện ngay công tác thanh tra, kiểm tra các mặt hàng thủy hải sản dùng làm thực phẩm cho người, nguyên liệu thức ăn gia súc, gia cầm, bảo đảm an toàn thực phẩm.

Công điện này được người đứng đầu Chính phủ đưa ra sau khi người dân phát hiện thủy sản tự nhiên và nuôi trồng tại các khu vực nói trên chết đã… 20 ngày, sau khi các phương tiện truyền thông đưa tin phát hiện một số người dân thu gom, bán một số thủy hải sản đã chết. Điều này cho thấy sự yếu kém trong quản lý khủng hoảng, nhất là khi thảm họa cá chết đã vượt ra ngoài không gian chi phối của Luật An toàn thực phẩm theo cách nghĩ thông thường.

Trong khoảng thời gian dài ấy, vẫn chưa có kết luận rõ ràng về nguyên nhân thủy hải sản chết. Không loại trừ khả năng một số không nhỏ thủy hải sản chết ấy đã được đưa vào các dây chuyền sản xuất nước mắm, phân bón hoặc làm thức ăn gia súc. Nếu điều này xảy ra thì lại thêm một đại họa khác liên quan đến sức khỏe người dân. Việc người dân hoài nghi độ an toàn của các sản phẩm chế biến có nguồn gốc thủy hải sản sẽ gây ảnh hưởng tiêu cực đến một số ngành sản xuất, nhất là chẳng may kết quả nghiên cứu cho thấy thủy hải sản chết hay vùng biển có thủy hải sản chết bị nhiễm độc kim loại nặng.

Theo Cơ quan Bảo vệ môi trường của Mỹ (EPA), đối với kim loại nặng như chì chẳng hạn, chỉ cần một gram trong một triệu lít nước cũng đủ làm chết người và 1 gam trong 10 triệu lít nước đủ nguy hại đến cá. Kim loại nặng khó phân hủy nghĩa là có thể ảnh hưởng đến nhiều thế hệ sử dụng.

Mới đây báo chí đưa tin Bí thư và Chủ tịch Đà Nẵng tắm biển, dân chen chân mua cá. Sau Đà Nẵng là cán bộ chủ chốt Hà Tĩnh tắm biển và ăn hải sản. Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông mua cá ăn tại chỗ và khuyên người dân không tẩy chay hải sản có nguồn gốc rõ ràng. Những thông tin như vậy có thể thuyết phục về mặt tâm lý. Tất nhiên chẳng ai ăn cá chết, nhưng đừng quên cá nhiễm độc nhẹ vẫn có thể sống một thời gian trong môi trường độc hại, đó chính là mối nguy hiểm tiềm ẩn.

Đầu tuần này, các nhà khoa học đến từ Đức, Mỹ… cùng các nhà khoa học trong nước đã bắt đầu hợp tác với Bộ Tài nguyên và Môi trường để tìm nguyên nhân cá chết.

Vì vậy cần sớm công bố những kết quả phân tích nguyên nhân thủy hải sản chết từ các nhà khoa học. Việc công bố kết quả phân tích, không chỉ cho người dân trong nước mà cho cả nước ngoài, đặc biệt là các thị trường xuất khẩu thủy hải sản của chúng ta.

Lỗ hổng gây ô nhiễm môi trường

Tư Giang (TBKTSG) – Kết luận cuộc họp với các địa phương dọc bốn tỉnh miền Trung đang hứng chịu nạn cá chết chưa từng có hôm 1-5, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã chỉ ra một lỗ hổng nghiêm trọng về quản lý môi trường.

Ông cho rằng, công tác quản lý môi trường còn nhiều bất cập; chưa có sự phối hợp tốt giữa các bộ, ngành; chưa kịp thời quan trắc nước thải ở một số nhà máy liên quan.

Dọc các khu vực giáp biển các tỉnh miền Trung đang mọc lên hàng loạt khu công nghiệp, nhà máy hóa dầu, nhà máy thép, nhà máy đóng tàu có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường rất cao, có thể ảnh hưởng lớn đến nguồn thủy sản và hướng phát triển kinh tế biển. Ảnh: Uyên Viễn.

Ngay trước đó, Phó thủ tướng Trịnh Đình Dũng yêu cầu Bộ Tài nguyên và Môi trường “khẩn trương” giúp tỉnh Hà Tĩnh triển khai ngay trạm quan trắc tự động từ điểm xả thải của nhà máy Formosa đến trạm quan trắc của Sở Tài nguyên và Môi trường Hà Tĩnh để kiểm tra và lấy mẫu phân tích tự động nhằm kiểm soát việc xả thải của nhà máy.

Cho dù “tới thời điểm hiện nay, chưa có bằng chứng kết luận của mối quan hệ liên quan của Formosa và các nhà máy tại Vũng Áng tới hiện tượng cá chết hàng loạt”, như thông báo của Bộ Tài nguyên và Môi trường, thì những diễn biến trên cho thấy sự lúng túng trong truyền thông, lơ là trong quản lý của chính bộ này trong vụ việc. Formosa là nhà máy thép có nguồn xả thải khổng lồ dù chưa đi vào vận hành, nhưng việc giám sát, kiểm tra ô nhiễm môi trường thực tế là ủy thác cho các cơ quan nhà nước địa phương của Hà Tĩnh. Các cơ quan này lại thiếu năng lực, thiếu kỹ thuật, thiếu nhân sự, và thậm chí là thiếu khách quan để thực thi nhiệm vụ.

Trong khi đó, cơ quan quản lý nhà nước về vốn đầu tư nước ngoài là Bộ Kế hoạch và Đầu tư lại đứng ngoài cuộc. Bộ này không được nhắc đến, hay được giao nhiệm vụ gì, theo các kết luận của Phó thủ tướng Trịnh Đình Dũng, người chỉ đạo trực tiếp vụ việc. Kể từ khi phân cấp cấp phép gần như toàn bộ các dự án FDI cho chính quyền địa phương, thì việc thẩm định, đánh giá các dự án FDI – từ năng lực tài chính, đến ô nhiễm môi trường – cũng “phó mặc” cho địa phương. Giấy chứng nhận đầu tư của Formosa là Ban Quản lý khu kinh tế Vũng Áng (nay là Ban Quản lý khu kinh tế tỉnh Hà Tĩnh) cấp. Có thể thấy, cơ chế này đã không buộc được trách nhiệm của các bộ, ngành trung ương và ủy thác hết các chức năng, nhiệm vụ quản lý nhà nước cho chính quyền địa phương.

Người dân, và cả Nhà nước, không thể chấp nhận một cuộc khủng hoảng môi trường khác tương tự trong tương lai. Điều đó chỉ có thể tránh được khi những bài học phải được rút ra. Ai đó phải bị trừng phạt.

Thực tế này không chỉ với Formosa, mà với bất kỳ doanh nghiệp nào. Ngay tại khu vực miền Trung có những doanh nghiệp đầy tai tiếng với môi trường như Nhà máy Tàu biển Hyundai Vinashin ở Khánh Hòa mà các cơ quan chức năng không xử lý được. Điều đáng lo lắng là dọc các khu vực giáp biển các tỉnh miền Trung đang mọc lên hàng loạt khu công nghiệp, nhà máy hóa dầu, nhà máy thép, nhà máy đóng tàu có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường rất cao.

Đây rõ ràng là lỗ hổng mà Thủ tướng đã chỉ ra. Trong một báo cáo đánh giá về luồng vốn FDI, Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Nguyễn Thế Phương nhìn nhận lại việc này. Ông cho rằng, quy định về môi trường của Việt Nam áp dụng chuẩn của các nước phát triển, song việc thẩm định chỉ mang tính hình thức, tập trung nhiều vào khâu tiền kiểm dẫn đến nhiều dự án khi triển khai đã vi phạm nghiêm trọng quy định về môi trường, gây tác động lâu dài tới sức khỏe người dân và hệ sinh thái khu vực.

Không ít dự án nhập khẩu máy móc thiết bị lạc hậu, gây ô nhiễm môi trường không được phát hiện kịp thời. Đang có chiều hướng dịch chuyển dòng FDI tiêu tốn năng lượng và tài nguyên, nhân lực, không thân thiện với môi trường vào Việt Nam nhưng nhiều địa phương không có cơ chế kiểm soát về môi trường.

Hiện tại, đang có nhiều doanh nghiệp dệt nhuộm đổ vào Việt Nam nhằm đón đầu TPP và FTA với EU. Nguyên Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Bùi Quang Vinh kể, trước khi “về hưu”, ông đã phải “đề nghị” tỉnh Vĩnh Phúc không cấp phép cho một dự án dệt nhuộm “quy mô rất lớn”. Song, đây chỉ là lời đề nghị, một khi quyền cấp phép đã bị phân cấp từ lâu.

Một báo cáo của Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) cho biết, ở góc độ quy định pháp luật, Việt Nam có khá đầy đủ các quy định để giảm thiểu các tác động về môi trường từ khu vực doanh nghiệp FDI. Mặc dù vậy, cơ quan này khẳng định, ngày càng nhiều dấu hiệu FDI trong các lĩnh vực có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường đầu tư vào Việt Nam. Các ngành, lĩnh vực tập trung nhiều nhất là dệt may, hóa chất, điện tử, giấy, gang – thép.

Tuy thiếu dẫn chứng cụ thể vì không có số liệu từ các cơ quan chức năng, CIEM chỉ ra những số liệu đáng lo lắng: 67% doanh nghiệp FDI hoạt động ở Việt Nam thuộc ngành sản xuất có giá trị gia tăng thấp, 80% có công nghệ trung bình, 14% sử dụng công nghệ thấp, tiêu thụ nhiều năng lượng và khả năng phát thải cao. Viện phó CIEM Nguyễn Thị Tuệ Anh khẳng định: “Qua các cuộc điều tra thực tế, từ năm 2011-2015, chúng tôi nhận thấy ngày càng có nhiều doanh nghiệp FDI gây ô nhiễm mở rộng đầu tư vào Việt Nam. Các doanh nghiệp này có công nghệ thấp, tiêu thụ nhiều năng lượng, khả năng phát thải cao”.

Theo Ngân hàng Thế giới, ô nhiễm môi trường tại Việt Nam gây thiệt hại đến 5% GDP. Đó là một con số khổng lồ. Nguồn vốn FDI đang mang lại động lực cho tăng trưởng, nhưng những rủi ro môi trường mà khu vực này mang lại không hề nhỏ, mà minh chứng rõ ràng nhất là vụ Vedan. Tiếc thay, không nhiều bài học được rút ra từ vụ này.

Ba hoa và hứa hẹn

Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã chỉ ra lỗ hổng lớn về quản lý môi trường của các cơ quan nhà nước trong vụ khủng hoảng cá chết vừa qua và cam kết sẽ “Xác định đến cùng thủ phạm chính là gì trên tinh thần khách quan, trung thực, thận trọng và khẩn trương”. Ông cũng yêu cầu Bộ Tài nguyên và Môi trường và các địa phương, theo quy định pháp luật, tăng cường kiểm tra các cơ sở sản xuất gần biển, không để xảy ra tình trạng xả chất thải vi phạm tiêu chuẩn môi trường.

Bộ Tài nguyên và Môi trường cần có biện pháp quan trắc chủ động, hiện đại hơn để giám sát môi trường. Bộ phải báo cáo việc đặt đường ống xả thải của Formosa đúng hay sai, báo cáo đánh giá tác động môi trường của việc xả thải này.

Rõ ràng, Thủ tướng hiểu rằng người dân, và cả Nhà nước, không thể chấp nhận một cuộc khủng hoảng môi trường khác tương tự trong tương lai. Điều đó chỉ có thể tránh được khi những bài học phải được rút ra. Ai đó phải bị trừng phạt.

Việt Nam cố gắng chứng minh
‘cá sạch’ trên thị trường

Khánh An (VOA) – Việt Nam đang tìm cách thuyết phục người dân tiêu thụ ‘cá sạch’, tức không phải cá chết do thảm họa môi trường đang diễn ra ở khu vực biển miền Trung, bằng nhiều cách, trong đó có việc định vị tọa độ để xác định ngư trường đánh bắt cá và cấp giấy xác nhận cho hải sản. Nhưng những nỗ lực trên dường như đem lại kết quả rất thấp, vì hiện tượng cá chết hàng loạt vẫn tiếp diễn và nguyên nhân gây chết cá vẫn chưa được tìm ra.

Theo công văn của Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp Phát triển Nông thôn, người dân không được chế biến, tiêu thụ các loại hải sản chết trôi vào bờ hoặc hải sản đánh bắt cách bờ 20 hải lý tại các tỉnh bị ảnh hưởng gồm Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, và Thừa Thiên Huế.

Kể từ khi xảy ra thảm họa cá chết hàng loạt, được cho là do nhiễm chất độc từ con người, hồi đầu tháng 4 đến nay, không chỉ người dân địa phương, mà ngay cả những người sống ở các tỉnh thành khác tại Việt Nam cũng không dám ăn cá biển.

Báo Vietnamnet hôm nay (5/5) trích lời ông Nguyễn Quang Vinh Bình, Chi cục trưởng Chi cục bảo vệ nguồn lợi thủy hải sản, thuộc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Thừa Thiên – Huế, cho biết, đã phân công cán bộ có mặt 24/24 tại các cảng cá, cửa biển để xem xép, cấp giấy chứng nhận hải sản ‘sạch’ nhằm hỗ trợ ngư dân tiêu thụ sản phẩm.

VOAquote Ngay bây giờ người dân ở miền Trung người ta cũng rất lo sợ sau này, ngay cả muối ăn người ta cũng tìm cách mua dự trữ, tức là mua muối sản xuất trước khi biển bị ô nhiễm. Ngay ở Hà Nội, chúng tôi bây giờ cũng không dám ăn cá biển. Cá biển trông rất ngon, rất tươi, thế nhưng mà không dám ăn nữa.”Đại tá Nguyễn Đăng Quang,
nguyên cán bộ Bộ Công an ở Hà Nội, nói.

Hôm qua (4/5), báo chí trong nước đồng loạt đưa tin lãnh đạo Đà Nẵng đã cùng với 300 công chức ăn cá ủng hộ ngư dân và nhằm tạo niềm tin cho người dân yên tâm ăn cá sạch.

Tuy nhiên, những nỗ lực chứng minh ‘cá sạch’ của Việt Nam chưa đem lại kết quả trên thực tế. Đại tá Nguyễn Đăng Quang, nguyên cán bộ Bộ Công an ở Hà Nội, cho VOA biết gia đình ông cũng không dám ăn cá biển:

“Bây giờ nhà chức trách nói là biển an toàn, đánh bắt cá ngoài 20 hải lý thì cá đánh bắt được là cá sạch. Thế nhưng cũng có thể có những con cá đã nhiễm độc đi ra vùng xa đấy mà đánh bắt được, rồi mình về đông lạnh, bán cho người dân hoặc xuất khẩu ra nước ngoài xong rồi người ta phát hiện ra thì cái đó nó còn hiểm họa xấu hơn nữa. Ngay bây giờ người dân ở miền Trung người ta cũng rất lo sợ sau này, ngay cả muối ăn người ta cũng tìm cách mua dự trữ, tức là mua muối sản xuất trước khi biển bị ô nhiễm. Ngay ở Hà Nội, chúng tôi bây giờ cũng không dám ăn cá biển. Cá biển trông rất ngon, rất tươi, thế nhưng mà không dám ăn nữa.”

Một bạn trẻ đang khảo sát thực tế ở khu vực Vũng Áng, tỉnh Hà Tĩnh, nơi có nhà máy sản xuất thép của Đài Loan mà nhiều người dân tin là thủ phạm gây ra thảm họa, đã phỏng vấn một ngư dân tên Thạnh ở huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh, và được cho biết hiện nhà nước đang có chính sách thu mua hải sản của ngư dân với giá khoảng 30% giá thực tế trước đây. Cụ thể theo ngư dân này, giá thu mua mực sống bình thường là 250.000 đồng/kg, chết là 200.000 đồng/kg, nhưng mực câu về trong thời điểm bị thảm họa ô nhiễm hiện nay chỉ được thu mua với giá 50.000 đồng/kg – 60.000 đồng/kg.

VOAquote Chúng tôi chỉ thấy công an chạy dọc đường rồi thấy ai biểu tình thì bắt…Lẽ ra phải ủng hộ cho dân họ đi biểu tình chớ. Formosa đem về đây xả rác làm cho cá chết, con người đây sống đây rồi sẽ chết theo cá luôn chứ có mô mà, hiện tại đây dân có nhiều gia đình chết đói. Thực tế là vậy. Giờ đóng bờ, không có cá mà bắt, cá chết về ăn là ô nhiễm. Gạo thì nhà nước cấp cho mỗi khẩu 22 cân gạo, mà gạo ngon thì không có, mà gạo gà ăn cũng không được, chó ăn cũng không được.”
Ngư dân Thạnh,
huyện Kỳ Anh, Hà Tĩnh, nói

Ngoài ra, ngư dân này còn cho biết ông chưa nhận được sự trợ giúp hay thăm hỏi từ các cán bộ địa phương như báo chí đưa tin.

“Chúng tôi chưa thấy ai hết, mà chúng tôi chỉ thấy công an chạy dọc đường như kiểu sợ dân biểu tình, cứ chạy dọc vậy rồi thấy ai biểu tình thì bắt. Cái việc ấy thì cần gì phải biểu tình nữa. Lẽ ra phải ủng hộ cho dân họ đi biểu tình chớ. Formosa đem về đây xả rác làm cho cá chết, con người đây sống đây rồi sẽ chết theo cá luôn chứ có mô mà, hiện tại đây dân có nhiều gia đình chết đói. Thực tế là vậy. Giờ đóng bờ, không có cá mà bắt, cá chết về ăn là ô nhiễm. Gạo thì nhà nước cấp cho mỗi khẩu 22 cân gạo, mà gạo ngon thì không có, mà gạo gà ăn cũng không được, chó ăn cũng không được.”

Trước tình cảnh nhiều người dân đang gặp khó khăn vì thảm họa, nhiều tổ chức dân sự và tôn giáo đã lên tiếng kêu gọi chính phủ Việt Nam phải nhanh chóng tìm ra nguyên nhân gây ra thảm họa và kịp thời giải quyết các hậu quả, làm rõ trách nhiệm của cá nhân, tổ chức gây ra thảm họa, đồng thời hỗ trợ cuộc sống của người dân làm các ngành nghề liên quan đến đánh bắt hải sản cho đến khi chấm dứt thảm họa.

Tin cho biết theo chỉ đạo của tân Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc, 2 tổ liên ngành đã đến kiểm tra các doanh nghiệp ở Khu kinh tế Vũng Áng, Hà Tĩnh, hôm 5/5.

Dự kiến, đoàn kiểm tra sẽ tiếp tục làm việc với Formosa cho đến ngày 7/5. Sau đó, các thông tin về kết luận điều tra sẽ được công bố công khai, minh bạch, theo cam kết của thủ tướng.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s