Thảm họa môi trường Formosa: Tội lỗi, Hình phạt và sự Tồn tại

Posted: July 7, 2016 in Uncategorized
Tags:

TS Đinh Hoàng Thắng (Blog Tễu) – Nếu không xử lý nghiêm minh đối với các hành vi phá hoại môi trường và tài sản quốc gia đặc biệt nghiêm trọng, mang hệ lụy lâu dài, mà chấp nhận ngay 500 triệu USD rồi khoan hồng, thì hôm nay là một Formosa nhưng ngày mai sẽ có thêm nhiều Formosa khác nữa. Tuy nhiên, một khi Formosa nhận lỗi và cam kết khắc phục hậu quả, dư luận cũng trông đợi chính phủ sẽ xử lý các sai phạm của những quan chức Việt Nam có liên quan.

� Xem thêm: Quả bom Formosa: Cái giá của vô cảm & vô minh.

Lời dẫn: Nếu đại văn hào Dostoevsky (Nga) sống lại, ông cũng không thể nào dựng lên được một bức tranh toàn cảnh ảm đạm hơn, bi đát hơn về số phận của các ngư dân 4 tỉnh miền Trung hiện nay. “Tội ác và hình phạt” thời ông, khát vọng bám biển thời nay, khát vọng muốn duy trì làng nghề truyền thống từ cha ông, không chỉ bị lụi tàn do thảm họa Formosa, mà còn do chính cái gọi là “giải pháp” đổi nghề cho bà con ngư dân.

Thế nay mai, tai họa bùn đỏ nếu xẩy ra ở Tây Nguyên thì lại hoán chuyển nghề làm rẫy của bà con dân tộc về Vũng Áng để ra biển đánh cá chắc???

Dostoevsky cũng không thể nào tố cáo mãnh liệt hơn các tầng lớp quan chức hãnh tiến, giẫm đạp lên đạo đức, nhân phẩm, sinh nghiệp của nhân dân mà rằng, chuyện Formosa “không còn gì để nói”.

Vì các quan phụ mẫu của dân đang nhóm họp gần cả tuần lễ mà trong chương trình nghị sự của họ không hề đả động gì đến cái thảm họa quốc gia chưa từng có trong lịch sử, đang gõ cửa từng nhà một, trên dải đất hình chữ S này! 

Sau nhiều tháng vào cuộc điều tra, do Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với các bộ ngành liên quan, nghi án thảm họa môi trường Vũng Áng đã có được kết luận ban đầu. Công ty TNHH Gang thép Hưng nghiệp Formosa Hà Tĩnh chính là thủ phạm, đúng như phán đoán ngay từ đầu của ngư dân miền Trung, những người gắn bó máu thịt cuộc sống của mình qua bao thế hệ với ngư trường này cùng đội ngũ đông đảo trí thức, báo chí trong và ngoài nước. Tuy nhiên, khi được hỏi đâu là mấu chốt để khẳng định Formosa là nguyên nhân trực tiếp, Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Trần Hồng Hà cho biết: “Thứ nhất, kết quả xét nghiệm của các nhà khoa học cho thấy hơn 50% mẫu cá chết thu được có chứa phenol, xyanua. Thứ hai, trong vùng chỉ có nhà máy luyện cốc của Formosa Hà Tĩnh thải ra phenol, xyanua.”[1].

  Thế là Formosa bị bóc mẽ thêm một “thành tích đen” trong cái lý lịch đầy bất hảo và bất nhẫn của họ. Hạt giống độc thì dù ngụy trang thế nào rồi cũng lộ ra quả độc. Mọi sự loanh quanh, lươn lẹo chỉ càng làm cho dư luận thêm bức xúc. Ai cũng biết, khi chủ tâm gây ra thảm họa quốc gia này, cả tòng phạm lẫn chủ xướng không chỉ bức hại cuộc sống của hàng triệu-triệu con người, chúng còn muốn đánh thẳng vào quan hệ vốn dễ bị tổn thương giữa người dân và chính quyền trong cái thời hôn ám và pha tạp hiện nay. Đã đến lúc chính phủ nên bạch hóa ngay các thỏa thuận với Formosa! Con số 500 triệu USD là thỏa thuận ngoài tư pháp? Liệu có cần “khởi tố hình sự” để làm tiền đề cho việc thương thảo tiếp theo hay đề ngăn chặn một vụ kiện ngược? Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến thảm họa to lớn này là do “chập điện” hay cố tình gây ra với động cơ chính trị, kinh tế, xã hội? Chính phủ có nên buộc Formosa thành lập ngay một “Quỹ hoàn nguyên”, theo một khung thời gian rõ ràng, để nộp phạt vì vi phạm pháp luật, bồi thường thiệt hại các mặt cho cá nhân và doanh nghiệp bị ảnh hưởng, đồng thời góp phần với chính quyền trung ương và các địa phương để tẩy rửa, trả lại môi trường biển như ban đầu?

Tội lỗi Formosa

Như thế, gần 50% mẫu cá chết còn lại có nguyên nhân do các độc tố khác và không phải từ Formosa? Vậy “các độc tố khác” ấy là gì và từ đâu ra? Hơn nữa, với chiều rộng 30 km tính từ bờ[2], chiều dài 250 km (tính từ Hà Tĩnh đến Huế) và chiều sâu hàng chục mét, khối lượng các độc tố ấy trong nước biển phải là cực lớn. Chất thải từ Formosa có đủ để đầu độc cả một dung lượng nước biển khổng lồ như vậy không? Hay ở đây còn có những nguyên nhân khác. Tiếp đến, theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, còn một số thông tin khác cần được giải đáp.Formosa đổ lỗi thảm trạng hiện nay là do nhà thầu phụ. Vậy nhà thầu phụ là ai và ai là nhà thầu chính ? Cần triệt phá tận gốc “ma trận” này, cần nêu đích danh để có thể xử lý các vi phạm này theo qui định pháp luật Việt Nam. Về phía Việt Nam, những cá nhân, tổ chức nào đã vô trách nhiệm buông lỏng quản lý, giám sát, hoặc đưa ra những “ưu đãi không bình thường” vượt quá quy định tiếp tay cho Formosa gây ra thảm họa? Không thể để những cá nhân, tổ chức ấy vô can,[3] tiếp tục trục lợi trên chính tài sản quốc gia, cuộc sống và sinh mạng của hàng triệu đồng bào mình. Cần phải đưa họ ra ánh sáng.

Một số ý kiến cho rằng, 84 ngày là con số quá dài để tìm ra nguyên nhân và thủ phạm gây ra thảm họa quốc gia. Nhưng theo PGS-TS Trịnh Văn Tuyên, Viện trưởng Viện công nghệ môi trường, tìm được nguyên nhân gây cá chết hàng loạt sau hai tháng kể từ khi xảy ra vụ việc là khá nhanh. Tuy nhiên, ông Tuyên cũng thừa nhận: “Chúng tôi biết dư luận xã hội rất sốt ruột, muốn có thông tin sớm. Nhưng là những nhà khoa học, chúng tôi thấy trách nhiệm của mình là phải xác định được nguyên nhân một cách chắc chắn… phải có bằng chứng cụ thể, chặt chẽ về khoa học, vì không loại trừ tình huống có thể phải kiện tụng ra tòa quốc tế”. Vấn đề hiện nay là chưa có thông tin về một cuộc điều tra nào thật sự cho biết mức tổn hại của 250km bờ biển Việt Nam, từ Hà Tĩnh đến Thừa Thiên-Huế là bao nhiêu, thủy sinh và môi trường sống bị hủy hoại nghiêm trọng như thế nào, mức độ nguy hiểm đối với người dân sẽ còn tồn đọng đến bao giờ? Tàn phá không chỉ hôm nay, mà hậu quả của nó còn kéo dài đối với các thế hệ mai sau ra sao? Rồi đây sẽ có những kiểm định nào về thiệt hại của các ngành du lịch, nghề làm muối, mắm nói riêng và của nền kinh tế Việt Nam nói chung? Hàng triệu người (chúng ta chưa biết đích xác là bao nhiêu? 5—10 triệu hay nhiều hơn thế?) phải từ bỏ cuộc sống ổn định của mình, tìm các công việc khác khác để mong sống sót, tài sản của họ sẽ được đền bù như thế nào và những thiệt hại sẽ còn kéo dài trong thời gian bao lâu nữa?

Một loại vi phạm khác rất cần các cơ quan tố tụng tư pháp phải vào cuộc, đó là việc những người gây ra thảm trạng “biển chết và cá hết” sẽ gây hậu quả thế nào đến công cuộc bảo vệ chủ quyền biển đảo của Việt Nam? Lịch sử ngàn năm của một quốc gia hình thành và phát triển nhờ biển, nay vì biển bị đầu độc, dân sẽ phải bỏ nghề kéo theo việc xóa sổ các làng nghề truyền thống nói riêng và kinh tế biển nói chung. Thật hoang mang khi nghe tới dự định kế hoạch chuyển đổi nghề nghiệp cho ngư dân. Vậy là dân phải buông bỏ cả một vùng quê hương và ngư trường truyền thống tại chính ngay các vùng biển đảo thuộc chủ quyền của Việt Nam mà Trung Quốc đang ngày đêm hung hăng lấn chiếm. Trong tình trạng “nước sôi lửa bỏng” hiện nay, ngư dân cũng là những người lính. Giữa đại dương mênh mông, những lá cờ đỏ sao vàng trên mỗi con tàu, mỗi con thuyền của bà con là những “cột mốc di động”, khẳng định chủ quyền biển đảo thiêng liêng của Tổ Quốc. “Đồng bằng là nhà, mà biển là cửa… Đồng bào miền biển là người canh cửa cho Tổ quốc” (Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói như vậy!). Lo lắng cho an ninh biển đảo trong bối cảnh Trung Quốc đang tăng cường quân sự hóa các đảo, đá đã cưỡng chiếm từ Việt Nam, một câu hỏi không thể không đặt ra là tại sao Formosa lại chọn ngay vùng biển Vũng Áng, là khu vực có ý nghĩa an ninh quốc phòng hết sức đặc biệt để “đầu tư”, xây dựng nhà máy khổng lổ trên diện tích rộng lớn, tường rào cao ngất “nội bất xuất, ngoại bất nhập” ngay cả đối với các cơ quan chức năng có thẩm quyền Việt Nam? Tại sao ở đây chỉ có toàn người Trung Quốc vào làm? Vì sao Formosa chọn kinh doanh sản xuất thép tại Việt Namtrong khi thép đang được sản xuất thừa mứa trên toàn thế giới, trong đó có hàng trăm ngàn tấn đang tồn đọng tại các kho bãi Việt Nam ?

Nhớ lại những ngày tháng Tư, Công ty Formosa đã có hành vi hết sức phản cảm khi Giám đốc đối ngoại của họ đứng ra “giải thích” với người dân Việt Nam với một thái độ cao ngạo là chỉ có thể chọn cá hay thép. Còn từ đầu đến cuối vụ khủng hoảng này, hầu như họ giữ thái độ im lặng. Trong một vài lần hiếm hoi lên tiếng thì họ chối bay chối biến là không dính dáng gì đến vụ cá chết (?) Ngay trong lá thư nhận lỗi mới đây nhất của Chủ tịch HĐQT công ty Gang thép Hưng nghiệp Trần Nguyên Thành gửi cho nhân viên xí nghiệp, thì lý do cá chết là do “sai sót của các nhà thầu phụ”. Mọi người ai cũng biết Formosa là hãng của Đài Loan, nhưng cổ phần xí nghiệp Gang thép Hưng nghiệp phần lớn là của Trung Quốc. Hay nói cách khác thực chất Gang thép Hưng nghiệp chính là xí nghiệp của Trung Quốc. Rắc rối ở chỗ thủ phạm chính này lại “khoác áo” Formosa (Đài Loan). Lươn lẹo hơn, theo thư của giám đốc Trần Nguyên Thành: “Mặc dù, đây là một kết quả chúng tôi không mong muốn, nhưng công ty tôn trọng kết quả điều tra của Chính phủ”. Vậy là “thủ phạm” chỉ nhận tội theo kiểu “bị mớm cung”. Đầu tiên là không phải do tôi, mà lỗi là do “cậu đánh máy” (các nhà thầu phụ). Thứ hai cũng không phải do tôi, mà do “công an ép cung” (tôn trọng kết quả điều tra). Không ngẫu nhiên mà Phó Thủ tướng Trương Hòa Bình cảnh báo: “Cần thanh tra quá trình đầu tư dự án, cấp phép xem có vấn đề gì không. Nếu có vi phạm phải xử lý nghiêm túc, kịp thời”.

Hình phạt và sự tồn tại

Chuyện cá chết hàng loạt như vừa qua là hết sức nghiêm trọng. Nhưng dù có nghiêm trọng đến mấy, đó cũng chỉ là mới phần nổi của tảng băng. Theo ý kiến của một số chuyên gia, chiều dài của Biển Đông không kém gì chiều dài của Vịnh Mexico, các độc tố trong sự cố tràn dầu của BP ở Vịnh Mexico không độc hơn so với ở vùng biển miền Trung nước ta. Tuy nhiên, dầu tràn là một loại khoáng chất lỏng hình thành trong tự nhiên, còn đây là chất thải công nghiệp độc hại. Thảm họa ở Vũng Áng, hay có thể gọi ở Vịnh Đông Dương, vì vậy, có thể nghiêm trọng không kém gì sự cố ở Vịnh Mexico[4]. Có rất nhiều tội danh có thể khởi tố vụ án hình sự này, đối với cả người của Formosa lẫn các quan chức Việt Nam có trách nhiệm liên quan. Bản liệt kê các tội danh có thể lên đến con số hàng chục, từ phá hoại cơ sở vật chất – kỹ thuật, phá hoại việc phát triển các chính sách kinh tế – xã hội của Việt Nam, đến gây ô nhiễm môi trường, vi phạm các quy định của nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng… Vậy tới đây, có xử lý hình sự Formosa hay không? Theo Bộ trưởng, Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Mai Tiến Dũng, “việc đưa vụ án ra khởi tố hay không, Việt Nam sẽ cân nhắc”. Và con số bồi thường 500 triệu USD có đủ để hoàn nguyên toàn bộ vùng biển miền Trung? Theo Bộ trưởng Trần Hồng Hà, “500 triệu USD vẫn còn là nhỏ. Đó là mới đánh giá được thiệt hại trực tiếp của dân, mức độ tồn lưu, còn có những thiệt hại lớn hơn như tổn thương tâm lý, hệ lụy khác…”. Chúng ta nên nhớ, mức đền bù của người Anh cho các vùng địa lý ở Vịnh Mexico lên tới con số hơn 20 tỷ USD.

    Theo tính toán sơ bộ, hiện còn 17 khu kinh tế nằm dọc bờ biển Việt Nam, trong đó có nhiều nhà máy khá “chểnh mảng” về môi trường kiểu như Formosa. Lựa chọn chiến lược phát triển nào trong tình thế nhiều khi quả là lưỡng nan hiện nay? Để có được một đáp án khả dĩ trong trạng huống thảm họa luôn rình rập, hoặc đã lộ diện, chính phủ cần gấp rút hành động trên mọi cấp độ cùng một lúc: địa phương và trung ương, quốc gia và quốc tế. Hãy tạo mọi điều kiện thuận lợi cho dân chúng, các chuyên gia, nhà khoa học, xã hội dân sự giám sát việc thực hiện Luật bảo vệ môi trường, minh bạch thông tin khi các cơ quan chức năng giải quyết liên quan đến quá trình ngăn chặn hay xử lý các thảm họa ấy. Tầm mức nghiêm trọng của thảm họa lần này nhắc nhở chúng ta, để hóa giải các nguy cơ có thể dẫn đến sự sụp đổ cả một hệ sinh thái quốc gia hay khu vực không thể “đóng cửa bảo nhau” mãi được. Cần chủ động hợp tác tối đa với Liên Hiệp Quốc, Hoa Kỳ (tổ chức, quốc gia đã đưa ra đề nghị đầy thiện chí ngay từ những ngày đầu) và với các nước mà chúng ta đã nhận được sự hỗ trợ trực tiếp qua thời gian điều tra nghi án Formosa. Thảm họa Formosa và hàng loạt cá chết trên nhiều sông lạch ở Thanh Hóa, Hà Nội, Sài Gòn, Bình Thuận, Cà Mau… có liên hệ gì với nhau? Hiếm thấy nước nào trên thế giới có thể một mình chống lại nguy cơ bị tấn công bằng sinh-hóa. Hãy gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh cho chính chúng ta lẫn cả khu vực!

Sự lo ngại của nhiều cư dân mạng có lý khi họ cho rằng, nếu không xử lý nghiêm minh đối với các hành vi phá hoại môi trường và tài sản quốc gia đặc biệt nghiêm trọng, mang hệ lụy lâu dài này, mà chấp nhận ngay 500 triệu USD để khoan hồng, thì hôm nay là một Formosa nhưng ngày mai sẽ có thêm nhiều Formosa khác nữa, với quy mô có thể lớn hơn bất cứ tiền lệ nào trước đó. Sự tàn phá sẽ lan đến nhiều vùng, nhiều tài nguyên và có thể chúng ta sẽ không có cơ hội để khoan hồng lần nữa, vì tất cả sẽ bị phá huỷ thảm khốc hơn nhiều lần so với lúc này. Tuy nhiên, Formosa là một bài toán khó cho cả bên nguyên lẫn bên bị. Theo Chủ tịch Tập đoàn Invest Consult Nguyễn Trần Bạt, toàn bộ hệ thống bảo vệ môi trường khi hình thành dự ánFormosa có vấn đề. Sự khắc phục hậu quả của Formosa dù quan trọng và cần thiết đến mấy cũng chỉ là một phần của một bên gây ra quá trình khủng hoảng. Còn các quan chức liên đới của Việt Nam thì ở đâu? Ông Bạt nhấn mạnh: “Thông báo của chính phủ về Formosa mới chỉ là 1/3 thông báo cần có để khẳng định vai trò không bao giờ có thể thiếu được của chính phủ, 2/3 còn lại là thái độ của chính phủ đối với các sai phạm trong lĩnh vực này. Không có các kỷ luật thích đáng, kiểm điểm thích đáng về chuyện này thì rất dở”. Đã đến lúc chúng ta phải tái kiến tạo toàn bộ hệ thống để xem xét lại chiến lược phát triển hiện nay, đặc biệt là vấn đề bảo vệ môi trường sinh thái. Hiện tượng phá hoại môi trường ở ven biển miền Trung Việt Nam có thể xem là một cuộc khủng hoảng tầm cỡ khu vực thậm chí là toàn cầu, tức là một thảm họa do vi phạm các nguyên tắc cơ bản về bảo vệ môi trường gây ra.

Và ở ngoài xa khơi kia, biển đảo Việt Nam vẫn đang bị xâm chiếm cũng cần ngay một vụ kiện theo luật pháp quốc tế để chúng ta tái khẳng định chủ quyền và đấu tranh để đòi lại lãnh thổ và vùng lãnh hải đang còn nằm trong tay một gã hàng xóm đầy dã tâm và bất chấp luật pháp. Bởi vì đảo bị chiếm không thể là đảo bị mất! Chính chúng ta, chứ không phải ai khác phải dùng luật pháp quốc gia để xử lý Formosa và dùng luật quốc tế để đòi lại biển đảo của mình đối với ngoại bang. Hình phạt đối với Formosa cần được đặt cả trong tương quan cuộc đấu tranh pháp lý vô cùng phức tạp của cạnh tranh địa-chính trị toàn cầu. Ngưỡng xử lý đối với một dự án hàng chục tỉ USD cần được tính toán theo các chiều kích cả kinh tế lẫn chính trị. Bởi vì, nếuFormosa bị phá sản, thì họ họ sẽ rũ bỏ mọi trách nhiệm, lúc ấy ai sẽ là người đền bù? Ý kiến này của các chuyên gia tư vấn chắc chắn được chính phủ ghi nhận. Chính phủ chắc chắn buộc phải thảo luận một chỉ giới rất chặt chẽ giữa các nhân tố phi-kinh tế (đảm bảo sự sạch sẽ của môi trường) và kinh tế (tức là đảm bảo ô nhiễm môi trường một cách hợp lý, một cách chấp nhận được). Về vấn đề này, chính phủ Việt Nam rất cần một kế hoạch hành động trước mắt và lâu dài thể hiện tầm nhìn bao quát hơn bản trình bày trong cuộc họp báo hôm 30/6/2016. Để có được một đáp án khả dĩ trong tình trạng thảm họa quốc gia vẫn còn đó, chính phủ nên gấp rút hành động trên mọi cấp độ cùng một lúc: địa phương và trung ương, khu vực và quốc tế.

*

Có quá nhiều việc phải tính đến sau khi thủ phạm gây cá chết hàng loạt được công bố. Theo LS. Trần Vũ Hải, việc đầu tiên cần làm ngay là Thủ tướng Chính phủ phải thành lập Ban chỉ đạo điều tra và khắc phục thảm hoạ cá chết do một phó Thủ tướng đứng đầu, để giải quyết hàng loạt vấn đề liên quan đến thảm hoạ quốc gia. Các chuyên gia đều nhấn mạnh đến những biện pháp khẩn cấp trước mắt, như tuyên bố tiếp tục lệnh cấm đánh, bắt, nuôi, trồng và khai thác thuỷ sản trong vùng biển cách bờ 20 hải lý tại khu vực thảm hoạ ít nhất 6 tháng, xác định thiệt hại tổng thể do thảm hoạ gây ra để buộc thủ phạm phải nâng mức bồi thường. Cho đến nay, Formosa mới hoạt động thử trong giai đoạn khởi đầu. Khi đi vào hoạt động chính thức toàn bộ khu công nghiệp, công suất của nó sẽ lớn hơn, và đương nhiên, lượng phát sinh chất thải sẽ nhiều hơn. Thảm họa vừa qua là bài học đắt giá, nhưng liệu từ bài học này công tác quản lý sẽ tốt hơn, Việt Nam sẽ “trưởng thành” lên từ thất bại? Chúng ta có thể biến bài học này thành cơ hội để tìm một hướng đi mới? Tại hướng đi này, liệu có thiết kế được một chương trình nỗ lực bảo vệ môi trường rộng khắp trong toàn dân, các doanh nghiệp và các cơ quan công quyền hay không? Liệu có thể bắt buộc lắp đặt hệ thống quan trắc về chất lượng nước thải và không khí trong tất cả các khu công nghiệp và khu dân cư hay không?

Để có thể trả lời rốt ráo các câu hỏi nói trên, vấn đề từ lâu đã vượt khỏi khuôn khổ của 4 tỉnh bị thảm họa, thậm chí vượt khỏi cả khuôn khổ quốc gia. Nhà báo quốc tế Navin Singh Khadka chuyên về sinh thái, người từng tới Việt Nam làm nhiều phóng sự môi trường, đã phát biểu: “Đây có thể là một sự sụp đổ về hệ sinh thái (an eco-system collapse) và không chỉ liên quan riêng về cá, tôi nghĩ là chính phủ Việt Nam và các nhà chức trách cần phải nhận thức rằng đây không phải là một vấn đề riêng biệt của Việt Nam, mà nó là một vấn đề của hệ sinh thái khu vực. Tầm mức nghiêm trọng của khủng hoảng buộc tôi phải nhận định rằng đây có thể là một sự sụp đổ hệ sinh thái ở quy mô khu vực”. Một trong những vấn đề cốt lõi ở tầm quốc gia là phải xem xét lại chiến lược phát triển trong hoàn cảnh mới, công khai nhận trách nhiệm cũng như công khai chương trình sắp tới của chính phủ. Tạo mọi điều kiện thuận lợi cho dân chúng, chuyên gia, nhà khoa học, xã hội dân sự giám sát việc thực hiện Luật bảo vệ môi trường, minh bạch thông tin khi các cơ quan chức năng giải quyết liên quan đến thảm hoạ này. Liên quan đến vấn đề này, chúng ta cần tranh thủ sự hợp tác quốc tế với Liên Hợp Quốc, Hoa Kỳ (tổ chức, quốc gia đã đưa ra đề nghị đầy thiện chí ngay từ những ngày đầu) và với các nước mà chúng ta đã nhận được sự hỗ trợ trực tiếp qua thời gian điều tra nghi án Formosa.

[1]http://vnexpress.net/tin-tuc/thoi-su/bo-truong-tran-hong-ha-toi-vua-trai-qua-84-ngay-cang-thang-nang-triu-3428300.html

[2]http://soha.vn/cac-loai-ca-bien-nao-song-o-vung-ngoai-20-hai-ly-o-mien-trung-20160507075331298.htm

[3]http://motthegioi.vn/kinh-te-c-67/ba-pham-chi-lan-can-lam-ro-nhung-ai-da-uu-dai-cho-formosa-gay-tham-hoa-moi-truong-36841.html

[4]http://dantri.com.vn/kinh-doanh/formosa-la-mot-bai-toan-qua-kho-20160630230130704.htm

* Tiến sĩ Đinh Hoàng Thắng, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Hà Lan, nguyên Tổng Biên tập Tuần báo Quốc tế, Bộ Ngoại giao Việt Nam.

Quả bom Formosa: Cái giá của vô cảm & vô minh

Nguyễn Quang Dy (Blog Kim Dung) – Sau những tai họa giáng xuống đầu người dân mấy tỉnh miền Trung, xã hội Việt Nam lại càng phân hóa. Thay vì trên dưới một lòng để chung sức đối phó với thảm họa môi trường và đe dọa chủ quyền, để chống tham nhũng và cải cách thể chế, thì khủng hoảng lòng tin vẫn là vấn đề nhức nhối. Tuy quả bom nổ chậm Formosa đã được tháo ngòi, nhưng khối thuốc nổ vẫn còn đó. Người dân trong vùng bị nạn vẫn “sống trong sợ hãi”. Chủ quyền quốc gia vẫn đang bị đe dọa. Người ta vẫn hành xử vô cảm và vô minh, như vô can và vô tội.


Ông Võ Kim Cự, nguyên Chủ tịch UBND Hà Tĩnh, người
“có công” đưa Dự án Formosa vào VN. (Đinh-Tấn-Lực’s photo)

KD: Cựu chuyên gia ngoại giao Nguyễn Quang Dy vừa gửi cho mình bài viết này. Một bài viết như ông nói, hôm nay nhân 49 ngày mất của nhà văn Nguyễn Khắc Phục, một người bạn thân của ông, ông viết tiếp một bài nữa về vụ Formosa!

Cố nhà văn Nguyễn Khắc Phục, khi còn sống có tác phẩm nổi tiếng “Học phí trả bằng máu”. Còn hôm nay, cả dân tộc VN đang tiếp tục viết “Học phí trả bằng máu và cả nước mắt”, bởi sự vô cảm và vô minh của những quan chức có trách nhiệm, trước hết là Võ Kim Cự, nguyên Chủ tịch UBND Hà Tĩnh.

Cảm ơn tác giả Nguyễn Quang Dy!

Hệ lụy của tai họa môi trường

Trong khi thực phẩm, hoa quả bị nhiễm độc, thì nước đóng chai cũng bị nhiễm chì (như vụ URC và C2). Nay không ai còn dám ăn hải sản và tắm biển Miền Trung (trừ quan chức địa phương diễn trò hề). Nhiều người dân còn lo xa dự trữ cả nước mắm và muối, trong khi nước biển, nước sông và không khí đều bị ô nhiễm. Không phải chỉ có “người Trung quốc xấu xí” đầu độc thế giới, mà người Việt Nam tham lam cũng đang đầu độc lẫn nhau một cách hồn nhiên. Không biết từ bao giờ người ta đã trở thành tham lam, vô cảm đến tàn nhẫn. Đồng tiền mất giá không đáng lo ngại bằng mất nhân cách và nhân quyền.

Tình hình đột ngột xấu đi khi chủ quyền Biển Đông bị đe dọa, mà sự kiện dàn khoan HD 981 là một bước ngoặt (5/2014). Ngư dân Việt Nam thường xuyên bị “tàu lạ” bắt nạt và khủng bố, mất dần chủ quyền đánh cá trong vùng biển của mình. Bước ngoặt thứ hai là sự kiện cá chết hàng loạt tại Vũng Áng và bốn tỉnh Miền Trung (4/2016). Phải mất hơn hai tháng quanh co và trì hoãn, đến ngày 30/6 chính phủ mới kết luận Formosa là thủ phạm và phạt 500 triệu USD để bồi thường thiệt hại. Nhưng dư luận vẫn thất vọng và bất bình.

Thứ nhất, dư luận cho rằng số tiền phạt 500 triệu USD mà Chính phủ thỏa thuận với Formosa một cách vội vã, chưa dựa trên đánh giá toàn diện thiệt hại trước mắt và lâu dài do thảm họa môi trường mà Formosa gây ra. Con số có thể lớn hơn nhiều.

Thứ hai, nếu hỗ trợ ngư dân Miền Trung chuyển đổi làm nghề khác (như xuất khẩu lao động…) thì có thể rơi vào bẫy của Trung Quốc, vì ngư dân sẽ phải bỏ ngỏ Biển Đông để lực lượng “Dân quân Biển” Trung Quốc kiểm soát. Không những ngành hải sản và du lịch biển của Việt Nam bị tê liệt, mà an ninh và chủ quyền quốc gia cũng bị đe dọa.

Thứ ba, không thấy Chính phủ đề cập đến việc hỗ trợ người dân bị nạn kiện Formosa (về dân sự và hình sự). Trong khi đó, Bộ luật Hình sự mới vừa được Quốc hội vội vã biểu quyết “dừng áp dụng ngay lập tức” (trước ngày 30/6). Liêụ có phải vì Điều 79 Khoản 1 và điều 235 Khoản 5 có thể được vận dụng để kiện Formosa, nên phải hoãn?

Thứ tư, không thấy Chính phủ và các bộ ngành liên quan nhận lỗi và giải thích về trách nhiệm đối với thảm họa môi trường, không thấy nói sẽ xử lý thế nào đối với những tổ chức hay cá nhân mắc sai phạm nghiêm trọng (như thủ tướng đã tuyên bố).

Thứ năm, không thấy Chính phủ xin lỗi hay giải thích tại sao lại đàn áp bằng bạo lực đối với người dân biểu tình ôn hòa đòi biển sạch và minh bạch (như thế lực thù địch). Người dân coi hành động trấn áp này đồng nghĩa với bao che cho Formosa.

Đấu tranh quyền lực và chống tham nhũng

Tuy Đại hội Đảng và bầu cử Quốc hội đã “tạm xong”, nhưng đấu tranh quyền lực còn tiếp diễn. Những động thái “chống tham nhũng” gần đây cho thấy những người thuộc cơ chế quyền lực cũ (hay nhóm lợi ích) đang là đối tượng bị “chỉnh lý”, để cơ chế quyền lực mới củng cố thế lực.

Sau khi xử lý vụ phó chủ tịch Hậu Giang Trịnh Xuân Thanh (về chiếc xe Lexus gắn biển Xanh bất minh) và vụ Bộ trưởng Bộ Công thương Vũ Huy Hoàng (đã điều chuyển con trai vào các chức vụ bất minh), cuộc “chính lý” vẫn đang tiếp diễn. Trong bối cảnh Trung Quốc đang tập trận quy mô lớn tại Biển Đông (5-11/7) để răn đe trước khi Tòa án Thường trực (PCA) ra phán quyết về tranh chấp Biển Đông (12/7), hội nghị Trung ương 3 (từ 4/7) đang bàn về vấn đề nhân sự “hệ trọng”. Đáng lưu ý là nguyên phó chủ tịch Bà Rịa-Vũng Tàu Phan Thanh Bình đã bị truy tố về “sai phạm quản lý đất đai”. Ông Bình là người đã tổ chức mít tinh phản đối Trung Quốc đem dàn khoan HD981 vào Biển Đông (5/2014) nên đã bị cách chức. Liệu việc xử lý ông Phan Thanh Bình mà không xử lý các cá nhân có trách nhiệm đã mắc sai phạm nghiêm trọng trong vụ bê bối Formosa có phải là một tín hiệu đáng suy nghĩ?

Ngoài ra, hội nghị TƯ 3 chắc sẽ phải bàn đối sách của Việt Nam về tranh chấp chủ quyền tại Biển Đông, trước khi Tòa án Thường trực (PCA) phán quyết về vụ kiện của Philippines. Việt Nam phải có thái độ trước phán quyết của PCA, không thể lẩn tránh, vì đây là thước đo đánh giá và phân biệt thái độ của các nước ASEAN “xoay trục” về phía nào. Để đối phó với phán quyết của PCA, Trung Quốc đã tìm mọi cách phân hóa và lôi kéo được sự ủng hộ của 3 nước ASEAN là Campuchia, Lào và Brunei (tại khu vực Đông Nam Á).

Việt nam có thể trì hoãn, không dám kiện Trung Quốc ra PCA như Philippine đã làm, vì sợ “nhạy cảm” (hay nói cách khác là sợ Trung Quốc). Nhưng nếu Việt Nam không dám kiện Formosa hoặc nếu không hỗ trợ pháp lý cho người dân bị nạn kiện Formosa (như các nước khác đã làm), là vô cùng dại dột và không thể biện minh. Kiện về môi trường là một việc khó khăn và phức tạp nhưng được lòng dân, và được quốc tế ủng hộ. Vì vậy, phải kết hợp “nhà nước và nhân dân cùng làm”, phải kết hợp chặt chẽ giữa quốc gia với quốc tế, phối hợp “ba mặt giáp công” là mặt trận pháp lý, khoa học và truyền thông.

Đây không phải là lần đầu tiên. Năm 2008, với sự hỗ trợ của Hội Luật gia Đồng Nai và Đoàn Luật sư Bà Rịa-Vũng Tầu, nông dân 3 tỉnh Đồng Nai, t/p Hồ Chí Minh, Bà Rịa-Vũng Tàu đã kiện công ty Vedan vì đã xả chất thải độc ra sông Thị Vải. Cuối cùng Vedan đã phải bồi thường 119,5 tỷ VNĐ cho Đồng Nai, 45,7 tỷ VNĐ cho t/p Hồ Chí Minh, 53,6 tỷ VNĐ cho Bà Rịa-Vũng Tầu. Năm 2015, trong vụ kiện BP làm tràn dầu ra vịnh Mexico, BP đã phải bồi thường cho Mỹ 18,7 tỷ USD và chi phí 54 tỷ USD để khắc phục hậu quả môi trường. Theo luật sư Trần Quốc Thuận (nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội), điều mà người dân Miền Trung cần làm lúc này là thu thập đủ chứng cứ để kiện Formosa.

Đến ngày 30/6/2016, chính phủ mới công bố nguyên nhân và thủ phạm gây ra thảm họa môi trường, nhưng các nhà khoa học và điều tra đã biết từ lâu, tuy không được phép công bố. Ngày 22/4/2016, thiếu tướng Nguyễn Xuân Lý, cục trưởng C49 (phòng chống tội phạm môi trường) cho biết, “phía C49 không thể phát ngôn ngay được vì ảnh hưởng tới nhiều vấn đề khác”. Điều đó có nghĩa C49 đã biết nhưng không được nói.

Về số tiền Formosa đền bù thiệt hại, có nhiều ý kiến khác nhau. Có ý kiến thắc mắc tại sao con số 500 triệu USD lại tròn trĩnh như vậy? Dựa trên cơ sở nào? Theo thông báo thì đến 30/6/2016 chính quyền Hà Tĩnh mới lập ra “Hội đồng đánh giá thiệt hại do Formosa gây ra”. Nếu con số đó là của Formosa đưa ra, thì có hợp lý hay không? Theo cách tính của một chuyên gia môi trường (để tham khảo) thì tổng thiệt hại vật chất và tinh thần của thảm họa này phải là 690.69 triệu USD, nếu tính theo chuẩn của US EPA (Environalental Protection Agency), và ước tính phải mất khoảng 69 tháng mới có thể đánh giá được hết thiệt hại.

Những lỗ hổng về truyền thông

Thảm họa môi trường đã trở thành thảm họa truyền thông và khủng hoảng lòng tin. Người ta hay nói “mất lòng tin là mất tất cả”. Vậy lòng tin từ đâu?

Từ trước đến nay chưa có một vấn đề nào có thể lôi kéo được sự quan tâm và bức xúc của cộng đồng người Việt trong nước và ngoài nước nhiều đến thế, không phân biệt trí thức – khoa học hay người dân lao động, không phân biệt báo chí “lề phải” hay “lề trái”. Vì môi trường là vấn đề “trung tính”, không có “thế lực thù địch” nào có thể xúi dục. Đây là vấn đề toàn cầu và vấn đề sống còn của nhân loại, nên không có nhà nước nào lại dại dột đàn áp và bịt miệng dư luận. Đây là vấn đề phải tranh thủ sự giúp đỡ của quốc tế (như một nghĩa vụ toàn cầu), nhất là về mặt khoa học, pháp lý và truyền thông. Từ chối sự giúp đỡ của quốc tế để đối phó với một thảm họa môi trường là vô cùng dại dột và không thể biện minh.

Ngày 20 và 25/6/2016, kênh truyền hình Đài Loan PTS đã phát chương trình phóng sự điều tra dài 60 phút “Viêt Nam: Cái chết của cá” nói về nguyên nhân cá chết tại vùng biển Miền Trung mà Formosa là nghi phạm chính. Chương trình này đã gây chấn động dư luận Đài Loan, tác động đến chính giới. Tuy nhiên, khi PTS vào Việt Nam làm chương trình này có lẽ không được  sự ủng hộ của cơ quan chức năng và sự phối hợp của Đài truyền hình Trung ương hay địa phương, mà phải “làm chui”, (với sự hỗ trợ của vài nhà báo “lề trái”).

UDN (United Daily News) là tờ báo lớn thứ 3 Đài Loan, với đường lối biên tập ủng hộ liên minh chính trị do Quốc Dân Đảng (KNT) cầm đầu, đã bị thua Đảng Dân Tiến của bà Thái Anh Văn trong cuộc tổng tuyển cử (1/2016). Vừa rồi, báo UDN đã đưa tin chính phủ Việt Nam cấm xuất cảnh hai lãnh đạo của Formosa nhằm gây áp lực buộc họ phải chịu nhận trách nhiệm vụ cá chết tại Vũng Áng. Tuy nhiên, Formosa “không xác nhận” tin này.

Trong khi đó, phóng viên kênh truyền hình PTS của Đài Loan bình luận, “Nếu quả thật không có chuyện cấm xuất cảnh (là một việc rất nghiêm trọng) thì lẽ ra Formosa phải phủ nhận và tuyên bố thông tin đó là sai sự thật. Đằng này, họ lại chỉ úp mở “không xác nhận” thông tin. Dù sự thật thế nào, chính phủ Việt Nam cũng cần lên tiếng vì hiện đang có dư luận xì xào rằng phía Việt Nam “phá án” bằng “nghiệp vụ Bắc Giang” (tức ép cung). Nếu UDN đặt điều thì Việt Nam hoàn toàn có thể kiện UDN vì họ đã vu khống chính phủ.

Để hội nhập quốc tế, việc kết nối quốc tế về truyền thông là một việc cần làm vì đây là một khâu yếu của Việt Nam. Trong khi đó, cần tránh những tranh cãi gây tai tiếng và chia rẽ nội bộ mà dư luận hay gọi là hiện tượng “đấu tố” lẫn nhau hay “ném đá” hội đồng. “Khôn nhà dại chợ” chỉ có lợi cho các thế lực thù địch. Sự cố truyền thông của chương trình VTV “60 phút mở” do nhà báo Tạ Bích Loan chủ trì, với một số đồng nghiệp khác, là một ví dụ. Gần đây cuộc “bút chiến” trên mạng giữa Biên tập viên Lê Bình của VTV 24, với luật sư Trần Vũ Hải, là một ví dụ khác. Các sự cố đáng tiếc này bộc lộ những lỗ hổng về truyền thông.

Tuy nhiên, có những dấu hiệu đáng mừng là một số báo chí Viêt Nam (như Zing.Vn) đã cử phóng viên sang Đài Loan điều tra và làm phóng sự. Phóng viên của Zing đã gặp gỡ phỏng vấn các nghị sĩ Quốc hội, các tổ chức Xã hội Dân sự và người dân Đài Loan về những gì liên quan tới Formosa (cả ở Đài Loan lẫn Việt Nam).

Bà Su Chih-feng, một nghị sỹ đảng cầm quyền Dân Tiến, cựu thị trưởng Vân Lâm (thủ phủ của Formosa và tâm điểm của ung thư) đã nói rằng Formosa là “quái vật khổng lồ”, phải cẩn trọng và cứng rắn với họ để tránh những rủi ro, vì quyền lực của họ rất lớn đối với chính quyền. Trong 9 năm làm thị trưởng Vân Lâm (2005-2014) bà Su đã từng lên tiếng từ chối dự án thép hàng tỷ đô của Formosa vì nguy cơ ô nhiễm cao. Bà Su khuyên nên kiểm soát chặt không cho họ đốt than cốc gây ô nhiễm nghiêm trọng. Trước khi hoạt động, chính phủ phải buộc họ thỏa thuận xử phạt thế nào nếu xẩy ra ô nhiễm hoặc gây ra bệnh tật.

Một nghị sỹ Đài Loan khác, ông Kuen-yuh Wu cho biết đã kêu gọi Formosa phải giải trình về vụ cá chết và cho biết nhiều người ở Đài Loan đang kiện Formosa vì tỷ lệ ung thư tăng. Ông nói khi Formosa tới các nước khác để đầu tư họ phải thực hiện các trách nhiệm xã hội chứ không chỉ làm ăn kiếm lợi. Họ phải quan tâm đến các vấn đề như ô nhiễm, quyền con người, quyền người lao động. “Formosa là trường hợp cá biệt. Thật đáng tiếc là chuyện này đã xẩy ra. Chúng tôi cũng quan ngại về hành vi của Formosa ở Việt Nam. Đó cũng là lý do chúng tôi muốn giám sát hơn nữa hoạt động của công ty này ở nước ngoài. Formosa có ảnh hưởng rất lớn đến chính phủ Đài Loan trong quá khứ. Nhưng tôi tin chính phủ mới sẽ không chấp nhận kiểu ảnh hưởng thế này và sẽ kiểm soát tập đoàn này tốt hơn…”

Có thể hiểu Formosa đang hết thời. Tuy trước đây họ có thể thao túng chính phủ Đài Loan (cũng như Việt Nam) nhưng “thành tích” hủy hoại môi trường của họ quá lớn, nên uy tín của họ đã xuống quá thấp, ở Đài Loan cũng như các nơi khác trên thế giới. Nếu Việt Nam tiếp tục bao che cho họ theo kiểu “phạt cho tồn tại” là vô cảm và vô minh. Chủ nghĩa tư bản hoang dã và chủ nghĩa xã hội thân hữu đang trở thành kẻ thù của nhân loại tiến bộ.

Những lỗ hổng về khoa học và pháp lý 

Nghị sỹ Kuen-yuh Wu nói với phóng viên Zing rằng cho đến giờ ông vẫn chưa được đọc báo cáo điều tra, những gì ông biết chỉ dừng trên thông tin báo chí đưa như việc xuất hiện xyanua và phenol. Chưa tiếp cận được báo cáo thì ông không biết nồng độ xyanua trong nước ra sao và vì vậy khó đưa ra được kết luận của mình. Với độ dài đường ống thải hiện nay, chất độc chỉ lan ra được 47km, vì vậy nồng độ chất độc phải cao lắm mới lan ra tới 300km. Bộ TN&MT giải thích rằng khi xyanua và phenol kết hợp trở thành “tấm chăn” khổng lồ hút nhiều chất độc khác nên làm cá chết trên diện rộng. “Xyanua là rất độc và nguyên nhân cá chết hẳn là do xyanua, nhưng xyanua khi kết hợp lan rộng đến thế nào thì cần phải đọc báo cáo chi tiết. Là chuyên gia về độc tố học, tôi chưa từng đọc thấy tài liệu nào nói đến trường hợp hút các chất độc khác kiểu này”. Nói cách khác, ông ta chưa được thuyết phục.

Một chuyên gia khác là kỹ sư Nguyễn Minh Quang cũng khuyên là nên công bố các tài liệu khoa học và báo cáo điều tra để có cơ sở thuyết phục. Kết quả phân tích các mẫu nước thu thập trong khu vực Lăng Cô ngày 15/4/2016, trong khi có hiện tượng cá chết hàng loạt ở đây, đã bác bỏ lập luận của phía Việt Nam vì cả hai chất phenol và xyanua không được phát hiện trong tất cả các mẫu nước. Ngược lại, 5 trong 6 mẫu nước thu thập được có chứa NH4 với nồng độ từ 0,154 đến 0,416 mg/L. Với nồng độ đó, cá biển có thể chết ngay lập tức vì nồng độ an toàn của ammonia/ammonium cho cá nước mặn là zero… Do đó, không có một độc tố nào hiện diện trong cá chết vì ammonia/ammonium.

Theo ông Quang, giả sử hơn 50% mẫu cá chết thu được thật sự chết vì phenol và xyanua, như tuyên bố của Bộ trưởng Trần Hồng Hà, thì mức độ chính xác của nguyên nhân chỉ là 50% và gián tiếp thừa nhận rằng có một “yếu tố cực độc” khác đã giết số mẫu cá chết còn lại.  Nếu kết quả phân tích mẫu cá không được công bố, thì bất cứ ai cũng có thể giả thiết rằng chính “yếu tố cực độc” kia đã giết chết hàng loạt cá biển miền Trung, và lập luận này có cơ sở khoa học vì ammonia/ammonium được phát hiện trong nước biển ở nồng độ có thể giết chết cá, mặc dù ở cách xa nguồn nước thải trên 250 km. Nếu giả thiết này là đúng thì mức độ chính xác về nguyên nhân cá chết do phía Việt Nam đã công bố là “con số không!”

Ông Quang cũng khuyến nghị nên soát xét lại giấy phép xả thải của Formosa để lấp tất cả “kẽ hở pháp luật,” vì theo Bộ trưởng Trần Hồng Hà có thể nói “ta chưa tiên liệu được các chất thải của Formosa”. Cái cần giám sát nhất là từ luyện cốc, cần có hệ thống kiểm soát đạt “tiêu chuẩn 52”, nhưng vì đang trong giai đoạn chạy thử, nên chưa cơ quan nào được vào, chỉ khi nào họ đã vận hành rồi thì mới vào. Đây là kẽ hở pháp luật. Ta chưa kiểm soát được. Đáng ra phải đáp ứng tiêu chuẩn 52. Hệ thống quan trắc cũng chưa quan trắc được phenol, xyanua do pháp luật còn lỗ hổng, không có giám sát trong quá trình giám sát, thử nghiệm. Vì vậy, ông Quang đề xuất cách tốt nhất là lưu giữ lại nước thải ở hồ chứa tạm và chỉ được xả ra môi trường khi nào hội đủ tiêu chuẩn được ghi trong giấy phép qua kết quả phân tích.

Nói cách khác, đấu tranh trên ba mặt trận khoa học, pháp lý, và truyền thông còn tiếp diễn, và cần sự trợ giúp của quốc tế. Kết luận của Chính phủ  mới chỉ là bước đầu. Các nhà khoa học cần tiếp tục điều tra và phản biện để có cơ sở kiện formosa. Nếu Việt Nam nhận tiền phạt “cho phép tồn tại” thì sẽ mắc bẫy Formosa và các thế lực bất minh. Đấy là cách mà lâu nay họ vẫn làm. Xét cho cùng, Formosa chỉ là bề nổi của tảng băng chìm.

Vô cảm và vô can

Trong khi thảm họa môi trường Miền Trung được Chính phủ kết luận là do Formosa gây ra, thì Hà Tĩnh có tới 16 trung ương ủy viên (số lượng nhiều vô địch toàn quốc). Trong đó có hai người đứng đầu hai bộ quan trọng nhất đối với các dự án đầu tư là Bộ KH&ĐT và Bộ TN&MT. Cơ cấu nhân sự bất thường này có liên quan gì đến Formosa không? Chẳng lẽ Hà Tĩnh có nhiều nhân tài như vậy? Hay đó là phần thưởng cho sự đóng góp của tỉnh vào thảm họa này? Ông Võ Kim Cự (nguyên Chủ tịch/Bí thư Hà Tĩnh) là người có công rước Formosa vào Việt Nam đầu tư, và ban phát nhiều ưu đãi đặc biệt (thậm chí sai phạm quy định) thì nay vô can. Ông Cự vẫn là Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã và đại biểu quốc hội.

Liên quan đến những nội dung sai phạm, ông Võ Kim Cự và các lãnh đạo tỉnh Hà Tĩnh đã thừa nhận kết luận của Thanh tra Chính phủ là khách quan và cam kết sẽ “nghiêm túc tiếp thu, khắc phục, chấn chỉnh những sai phạm”. Ông Cự cho biết, “Có cái đã xử lý, có cái đang xử lý và sẽ xử lý một cách nghiêm túc những khuyết điểm trên”. Không hiểu ông Cự “xử lý và khắc phục” thế nào thảm họa môi trường (và có thể là thảm họa an ninh). Nếu ông Cự và các quan chức khác có liên quan mà vô can, thì sẽ còn nhiều ông Cự khác và còn nhiều Formosa khác. Tại sao các quan chức địa phương có thể rủ nhau đi ăn hải sản và tắm biển sau khi góp phần để xảy ra thảm họa môi trường này? Thật vô cảm và vô minh!

Trong khi đó người dân địa phương bị nạn ở Hà Tĩnh sống ra sao? Cả nước quan tâm và đồng cảm với thảm cảnh cá chết do biển nhiễm độc, ngư dân mất nguồn sinh sống và mất luôn ngư trường truyền thống bao đời nay. Nhưng chưa hết, hệ quả của dự án Formosa còn có những thảm cảnh và góc khuất mà nhiều người không biết, nếu thiếu truyền thông hay vô cảm. Nhà báo Trần Đăng Tuấn đã “giận run người” khi biết tin 155 học sinh thôn Đông Yên (xã Kỳ Lợi, thị xã Kỳ Anh, Hà Tĩnh) bị thất học do tái định cư. Theo báo Một Thế giới (25/6/2016), bố mẹ các em chưa đi tái định cư và chính quyền yêu cầu các em phải đi học tại các trường trên khu vực tái định cư (cách nhà tới 25 km) nên các em thất học. Một số giáo viên tình nguyện tổ chức dạy các em trong khi chờ đợi, đã bị chính quyền quy tội “làm trái pháp luật”. Họ nơm nớp “sống trong sợ hãi” như tội phạm vì bị công an xã liên tục “triệu tập”.

Ông Nguyễn Hữu Sum, Trưởng phòng Giáo dục và Đào tạo Thị xã Kỳ Anh khẳng định với báo chí: “Theo quy định của Luật giáo dục và Điều lệ Trường Tiểu học, THCS thì việc mở lớp dạy học mà không được sự cho phép của chính quyền địa phương và cơ quan hữu quan, đặc biệt là sử dụng đội ngũ chưa đủ tiêu chuẩn để lên lớp là vi phạm pháp luật”. Nếu nói như vậy thì Cụ Hồ ngày trước đã “vi phạm pháp luật” vì dám phát động “bình dân học vụ”! Trong khi những người cầm quyền sai phạm nghiêm trọng vẫn vô can, và những tỷ phú gây ra thảm họa môi trường được “khoan hồng”, thì những giáo viên tình nguyện và học sinh cơ nhỡ lại trở thành tội phạm “vi phạm pháp luật” chỉ vì là nạn nhân của Formosa, chỉ vì muốn học. Nếu nói “đánh kẻ chạy đi chứ không đánh kẻ chạy lại” thì họ đang đánh ai đây?

Thay vì xin lỗi dân và giải thích với dư luận sẽ xử lý như thế nào những cá nhân mắc sai phạm gây ra thảm họa môi trường (như thủ tướng đã nói), thì Chính quyền tiếp tục dọa trấn áp để bịt miệng dư luận, với lý do “các thế lực thù địch” xui khiến. Thế lực thù địch nào xui khiến các giáo viên và học sinh cơ nhỡ muốn được học? Ai là thù địch?

Trong khi đó du lịch Trung Quốc đang tràn vào Việt Nam, gây ra nhiều bất ổn (cả về số lượng lẫn tính chất phức tạp). Đây là một hệ quả tất yếu của mối quan hệ Trung-Việt đầy bất ổn. Tuy chưa đến mức báo động, nhưng đây là một vấn đề đáng lo ngại, nếu đặt nó bên cạnh những vấn đề bất ổn khác như hàng vạn người lao động Trung Quốc đang sinh sống tại các khu vực có các dự án khủng của Trung Quốc tại Miền Trung (như Vũng Áng). Việc Trung Quốc vừa lập Tổng Lãnh sự quán tại Đà Nẵng cũng là một câu hỏi đáng suy nghĩ trong bối cảnh Biển Đông đang nóng lên từng ngày trước phán quyết của PCA.

Việc Formosa gây ra thảm họa môi trường làm cá chết, buộc chính phủ phải di dân và mất biển, có phải là một ý đồ lâu dài đối với Việt Nam? Thời điểm gây ra cá chết hàng loạt làm khủng hoảng xã hội trước chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Obama, có phải là một ý đồ trước mắt để cản đường quan hệ Việt-Mỹ? Việc Formosa chiếm cảng nước sâu Sơn Dương tại Vũng Áng có liên quan gì tới chiến lược của Trung Quốc tại Biển Đông?

Đầu tư và bảo vệ môi trường

Theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, trong hơn hai tháng qua, để bắt được Formosa cúi đầu nhận tội, Chính phủ Việt Nam đã có nỗ lực rất lớn. Tuy nhiên, vẫn còn 2 vấn đề lớn chưa được giải đáp thỏa đáng. Thứ nhất, nếu Formosa khẳng định nguyên nhân xả thải làm nhiễm độc biển là do lỗi của các nhà thầu phụ, thì các nhà thầu phụ này là ai? Chính phủ Việt Nam cần biết đích danh các nhà thầu phụ đó để có biện pháp xử lý thích đáng. Formosa nó là do sự cố chập điện, vậy chập điện là vô tình hay cố ý? Thứ hai, những cá nhân và tổ chức nào của Việt Nam có trách nhiệm trong vụ việc này vì đã buông lỏng quản lý, giảm sát, hoặc đưa ra nhiều “ưu đãi” vượt quá mức quy định cho Formosa, để họ gây ra thảm họa môi trường?

Chính phủ Việt Nam phải lập ra các tổ chức giám sát để theo dõi thực hiện những cam kết mà Formosa đã tuyên bố, như bồi thường thiệt hại kinh tế cho người dân, đảm bảo xử lý triệt để chất thải độc trước khi thải ra môi trường, phối hợp với các bộ ngành và các tỉnh miền Trung xây dựng các giải pháp đồng bộ, không để xảy ra sự cố môi trường tương tự.

Từ nay, những dự án lớn phải do chính phủ Trung ương quyết định, chứ không để cho chính quyền địa phương quyết định nữa. Phải điều hòa mục tiêu phát triển quốc gia để tránh tình trạng các địa phương đua nhau đầu tư phát triển bằng mọi giá, với những dự án chưa thẩm định kỹ, với các cán bộ yếu kém đưa ra những quyết định bất minh.

Tuy “mất bò mới lo làm chuồng”, nhưng vẫn phải điều chỉnh chính sách đầu tư. Không chấp nhận những dự án có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường cao. Không nên tin vào lời hứa của các nhà đầu tư, mà coi nhẹ thẩm định dự án. Phải kiên quyết xử lý nghiêm những cá nhân, tổ chức nào sai phạm trong vụ Formosa, nhằm răn đe các trường hợp tương tự không để xảy ra nữa. Vì vậy, không thể để cho những cá nhân, tổ chức này vô can.

Lời cuối

Nhiều người ngạc nhiên tại sao Formosa lại liều lĩnh đến phi lý khi đầu tư 10 tỉ USD (sau tăng lên 28 tỷ) cho một dự án thép có công suât 7,5 triệu tấn/năm (sau tăng lên 22 triệu tấn). Điều này là cực kỳ rủi ro vì giá thép đã giảm 200%. Vậy lý do thực sự là gì? Người ta có lý do để nghi ngờ là China Steel mượn danh Formosa để chuyển dịch sản xuất thép từ quặng tới thép thô vốn là khâu tốn kém nhất và ô nhiễm nhất sang Việt Nam, để cắt giảm chi phí và để tránh ô nhiễm môi trường Đài Loan. Nhưng Formosa và China Steel không thể tự mình làm được điều đó nếu không có các quan chức tham nhũng Việt Nam vô cảm và vô minh.

Thảm họa môi trường do Formosa gây ra tại Miền Trung còn lớn hơn sự kiện Trung Quốc đem dàn khoan HD981 vào hải phận Việt Nam tại Biển Đông (5/2014), là một bước ngoặt gây khủng hoảng quan hệ Trung-Việt. Formosa là một quả bom nổ chậm và là một tử huyệt đối với Việt Nam, cả về môi trường lẫn an ninh. Muốn vô hiệu hóa quả bom nổ chậm và tử huyệt này, phải “xoay trục” để thoát Trung và cải cách thể chế. Muốn khắc phục sai phạm dẫn đến thảm họa môi trường (và an ninh) thì việc chống tham nhũng và kiểm soát các nhóm lợi ích phải đi đôi với cải cách thể chế.

NQD. 7/7/2016


Đinh-Tấn-Lực’s photo

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s